KOMUNIKADU IMPRENSA
Rede Hasatil no Koligasaun Agrikultura Timor-Leste nia komunikadu Imprensa relasiona ho selebrasaun LORON MUNDIAL AI-HAN loron 16 Outubru 2022.
Rede HASATIL no Koligasaun Agrikultura Timor-Leste louva agrikultór no agrikultora sira no parte sira hotu ne'ebé servisu maka’as hodi garantia ema hotu iha Timor-Leste hetan asesu ba ai-han nutritivu ne'ebé adekuadu ba sira nia moris loro-loron.
Oras ne'e Timor-Leste hasoru problema boot liga ba seguransa ai-han no nutrisaun. Populasaun barak mak labele konsumu ai-han ho nutrisaun nato’on iha sira nia moris loron-loron.
Tuir dadus ofisiál sira, 36% husi populasaun mak sei hasoru problema inseguransa ai-han króniku, 47% labarik sira ho idade menus husi tinan lima mak sofre ra’es badak no 8% mak sofre isin krekas, no populasaun 46% sofre falta nutrisaun.[1]
Fatór prinsipál balu ne'ebé kontribui ba inseguransa ai-han no nutrisaun iha Timor-Leste inklui produsaun agrikultura ne'ebé kiik, falta kuantidade no kualidade nutritivu produtu ai-han ne'ebé konsumu, no impaktu negativu husi eventu klimátika estremu sira.[2]
Esforsu Governu ho ajénsia dezenvolvimentu sira nian durante tinan 20 resin hodi hadi’ak situasaun seguransa ai-han ho nutrisaun liu husi hasa’e produsaun agrikultura, hasa’e komunidade sira nia rendimentu, no hasa’e konsumu ba ai-han nutritivu, seidauk hatudu rezultadu ne’ebé signifikadu.
Tanba, ne'e, selebrasaun loron mundiál ai-han 2022 nian ne'e sai hanesan tempu oportunu atu hanoin hamutuk fali saida mak dalan ne'ebé efetivu no sustentável liu hodi redús problema inseguransa ai-han no malnutrisaun iha ita nia rain.
Nune’e HASATIL ho Rede Koligasaun Agrikultura Timor-Leste hakarak hato’o ami nia observasaun no rekomendasaun ba Governu atu kria ambiente ne'ebé favoravel ba produsaun, distribuisaun no konsumu ai-han ne'ebé nutritivu, liu husi:
- Hametin servisu agrikultura iha munisipiu sira atu iha kapasidade no fasilidade nato’on hodi responde ba problema sira ne'ebé ita nia agrikultór no produtór ai-han sira hasoru iha baze liga ba produsaun ai-han nian. Oras ne'e Orsamentu Estadu ba setór agrikultura nian gasta barak liu ba servisu administrasaun iha Dili duke ba atividade produsaun iha munisipiu sira.
- Enkoraja uma kain sira hotu ne'ebé involve iha agrikultura atu halo produsaun ai-han ne'ebé diversifikadu ba konsumu uma laran nian uluk, hafoin mak orienta ba merkadu. Ami konsiente katak agrikultór sira presiza fa’an sira nia produtu ba merkadu hodi hetan rendimentu atu responde ba nesesidade sira seluk. Tanba ne'e Governu mós tenke pro ativu iha edukasaun no kampaña sira atu asegura katak orientasaun ba merkadu labele sakrifiika uma kain sira nia konsumu ba ai-han nutritivu sira.
- Identifika lakuna produsaun no demanda ai-han lokal iha kada munisipiu no kria ambiente ne'ebé favoravel ba distribuisaun produtu ai-han lokal entre munisipiu sira. Atu viabiliza ida ne'e, Governu tenke investe lalais hodi hadi’ak estrada rural sira no estrada sira ne'ebé liga munisipiu sira atu funsiona iha tempu hotu-hotu. Kondisaun estrada rural ne'ebé di’ak liu sei dinamiza liu tan ita nia ekonomia iha munisipiu sira no kria fonte rendimentu laos-agrikultura barak liu tan.
- Limita importasaun produtu ai-han sira ne'ebé la saudável no sira ne'ebé agrikultór sira iha rai laran bele prodús. Ida ne'e signifika katak Governu tenki iha dadus ida ne’ebé komprensivu no atualizadu kona-ba produsaun tipu ai-han oin-oin iha Timor-Leste. Oras ne'e dadus ne'ebé Governu atualiza regulármente kona-ba produsaun ai-han iha rai laran mak produsaun foos no batar deit. Sein dadus ne'ebé adekuadu kona-ba tipu ai-han sira seluk. Nune’e, difisil ba Governu atu halo programa no polítika ne'ebé efetivu hodi responde ba problema inseguransa ai-han no nutrisaun.
- Promove sistema ai-han ne’ebé inkluzivu, hodi fasilita partisipasaun hanesan ba ema ho defisiénsia, feto sira, LGBT, no mós foin sa’e sira, iha atividade sira ne’ebé liga ba sistema ai han, inklui produsaun, distribuisaun, prosesamentu no merkadoria.
- Iha ámbitu polítika cesta bázika nian, ami fó hanoin fali katak suporta ai-han tuir loloos orienta deit ba uma kain sira ne'ebé vulneravel liu, ne'ebé Governu identifika ona nudár uma kain sira ne'ebé hasoru hela problema inseguransa ai-han no malnutrisaun. Se ita kontinua fahe ai-han sein tarjetu ne'ebé klaru, programa sira hanesan sesta bázika sei habokur setór privadu sira balu, hasa’e rendimentu agrikultór balu ba tempu badak, maibé ita nia problema malnutrisaun nunka rezolvidu. Ita iha rekursu finansiamentu ne'ebé limitadu, no ita nia ekonomia depende maka’as ba Fundu Petrolíferu nune’e la matenek se ita kontinua gastu sira ne'ebé tuir loloos presiza, bainhira ita fahe ai-han ba uma kain sira ne'ebé la kuran ai-han. Rekomendasaun hanesan, ami hato’o mós ba programa fahe osan $200 ba kada uma kain ne'ebé bainhira orienta ba uma kain vulneravel sira, sei fó impaktu ne'ebé sustentável no signifikadu liu duke fahe universal deit.
- Iha ámbitu mudansa klimátika nian, ami nota katak Governu no Ajénsia dezenvolvimentu sira suporta no implementa programa Toos Karbonu iha munisipiu sira. Aproximasaun toos karbonu nian fó duni rendimentu adisionál ba ita nia agrikultór sira no di’ak ba ita nia meiu ambiente lokal. Maibé karbonu ne'ebé ita fa’an ba kompañia sira sei fó lisensa ba kompañia no nasaun avansadu sira atu kontinua halo poluisaun ba ita nia atmosfera no halo aat liu tan mudansa klimátika. Ikus mai ita no nasaun illa kiik sira mak sei nafatin lori konsekuénsia negativu. Iha tinan lima ikus ne'e ita haree ona oinsá mudansa klimátika bele halo eventu klima extreme akontese bebeik liu tan no estraga ita nia komunidade nia hela fatin, infrastrutura bázika sira no toos no natar sira. Ami fiar katak Governu bele halo investimentu hodi hadi’ak ita nia ai-laran sira no hasa’e rendimentu agrikultór sira nian, sein adopta aproximasaun Merkadu Karbonu nian.
- Ami hakarak hato’o ami nia solidariedade no apoiu ba movimentu kamponezes no família agrikultór hotu iha nivel nasionál no mundiál ne’ebé kontinua luta hodi halakon podér kompañia boot sira nian iha setór agrikultura. Tenke fó fali podér produsaun no sistema ai-han ba kamponezes no agrikultór ki’ik sira ne’ebé mak sai forsa loloos ba mundu nia sistema ai-han ida ne’ebé sustentável, eqitavel, no di’ak ba meiu ambiente.
Ikus liu, ami hakarak bolu ita hotu, Governu, Sosiedade Sivil, Parseiru Dezenvolvimentu sira, Grupu joven produtivu sira inklui feto no ema ho defisiénsia no komunidade sira hotu atu servisu hamutuk hodi atinje Soberania Ai-han no Soberania ekonomia atu nune'e Timor oan sira hotu bele asesu no konsumu produtu ai-han lokal sira ne'ebé fresku no ho nutrisaun di’ak, no ita la kontinua depende ba importasaun ai-han husi rai seluk.
Viva Soberania Ai-han!
Viva Agrikultór Timor-Leste!
Dili, 13 Outubru 2022
Gil Boavida Zackiel Martins
Koordenadór Rede HASATIL Reprezentante Koligasaun Agrikultura
- La’o Hamutuk
- Asosiasaun HAK
- ETADEP
- Permatil
- Fundasaun Haburas
- Kdadalak Sulimutuk Institute
- Fokupers
- UNAER-Ermera
- Ra’es Hadomi Timor Oan-RHTO
- Asosiasaun Parlamentu Foin sa’e Timor-Leste
- Rede ba Rai
- Asosiasaun Jornalista Timor-Leste
- Ermera Ai-kulat Mutin Orgániku
- Forum Juventude Defisiénsia Ermera
- Timor-Leste Organic Fertilizer
- Haburas Foho Ailiku
- Youth Empowerment for Future
- Corner Store Network
- Oxfam iha Timor-Leste
- Hatajo
- Haburas Rai
- Youth for Blue Action Development Initiative
- COA (Café Orgániku Asaba)
- Inisiativa Dezenvolvimentu Ortikultura Rural
- Agua Kultura Ermera (AKER)
- Core Group Transparency
[1] MAP 2019. IPC report 2019; MoH & UNICEF 2020. Health and Nutrition Survey 2020.
[2] WFP 2019. Fill the Nutrient Gap