KDADALAK: Planu estratejia ne’ebé organiza husi Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) durante loron tolu (3) iha Dare ho objetivu prinsipal maka halibur ideas atu dinamiza estratejia hodi kontribui ba ukun rasik an loloos, nune’e oinsá bele hatan ba nesesidade komunidade, inklui oinsá dezenvolve organizasaun ba futuru.
Hafoin partisipa no asiste prosesu tomak iha loron tolu nia laran, membru fundador KSI, Antero Benedito da Silva iha ninia intervensaun ba loron ikus nian hateten, involvimentu kamponezes sira iha planu estratejia KSI ba tinan lima (5) nian diferensia tebes, tanba hare ba numeru partisipante no kualidade intervensaun di’ak liu kompara ho planu estratejia iha tinan hirak liu ba.
Antero haktuir, problema ne’ebé to’o agora ita la konsege rezolve maka problema merkadu, ne’e duni ho planu estratejia ida ne’e bele hamosu hanoin no ideas foun ruma, oinsa maka to’os na’in no natar na’in sira nia produtu husi munisipiu bele serkula iha merkadu. Klaru katak ita iha ona produsaun, maibé presiza kreatividade, didikasaun no presiza iha investimentu adisional hodi dezenvolve koñesimentu, maske bazikamente ita iha produsaun mais iha distribuisaun sei problema hela, ida ne’e mak lamentasaun husi kamponeze sira.
Kona ba produtu kafé ita hetan ona dalan liu husi fair trade entre grupu koperativa (Kohar) iha Sakoko ho Parcic. Aleinde ne’e, KSI mos estabelese Alter Trade Timor-ne’ebe toma konta husi maluk Japones sira maibé la hatene ninia prosesu agora la’o oinsá, entaun ita lakon koneksaun ba prosesu ne’e.
Meske nune’e, iha ona alternativa foun ne’ebé agora dadauk kolega sira deskuti hela hodi buka kanal, depois estudante sira husi Norwegian mós iha interese ba asuntu ne’e. Ne’e duni, bainhira Peace Center kria reuniaun ida iha tinan 2017, estudante sira husi Norwegia kria tan organizasaun ida ho naran “Kria Dalan” hodi promove relasaun estudante sira iha parte norte hanesan Norwegia, Finanlandia, inklui nasaun sira seluk ne’ebé besik iha ne’ebá ho juventude sira ne’ebé halo to’os iha Timor-Leste, tanba sira okupa planeta iha parte ulun no ita iha parte ikun, entaun ita iha kopereasaun no sira iha ona redi ida ne’ebé dezenvolve relasaun ida ne’e.
Antero klarifika, organizasaun ne’e mós iha interese ba kafe no agora sira halo hela investimentu, maibé kona ba produtu sira seluk hanesan, fos, batar, nu’u no seluk seluk tan, ita seidauk hetan kanal ida ne’ebe atu ajuda halo sirkulasaun.
Desde tinan sanulu resin liu ba KSI ho parseiru balun ko’alia ona atu kria sentru distribuisaun ida iha Dili, maibé problema maka ita la hetan fatin. Fatin ne’ebé uluk identifika ona maka Knua Buka Hatene (KBH) ne’ebé uluk organizasaun APHEDA dezenvolve hodi kria sentru ida ne’ebé bele fasilita movimentu traballadór no sindikatu professor sira.
Hanoin katak fatin ne’e seidauk funsiona, tan ne’e se bele karik KSI, APHEDA no movimentu sira tau osan hamutuk hodi selu arendamentu ba estadu fulan-fulan, nune’e ita bele okupa fatin ne’e hodi hatama to’os na’in sira nia produtu. Ida ne’e hanesan rekomendasaun ne’ebé hakarak husik hela ba kolega sira atu diskute.
Presiza Inkorpora Movimentu ho Edukasaun
Aliende ne’e, ita mós tenke hanoin ona oinsá atu inkorpora movimentu ho edukasaun, nune’e ita bele promove ‘petani yang bijaksana’. Parase maluk sira lembra hela istoria “raja yang bijaksana (Salamon), ne’ebé maromak dehan ba nia, ita bo’ot hili riku soin ka eskola mais nia dehan ha’u hili maka eskola.” Asaun ida ne’e fó hanoin mai ita oinsá bele sai ‘petani yang bijaksana’, maske ita kaer katana no ai-suak mais tenke aprende kaer mós lapijera. Ita tenke aprende métodu ida ne’e, hodi nune’e to’os na’in sira labele hakruk demais mais tenke estuda no kaer mós lapijera.
Laiha problema kuandu hasai tiha mestradu depois fila fali ba halo to’os, tanba ita ema hanesan de’it mais importante maka ita nia kakutak ne’e ema seluk labele ukun.
Presiza Kuidadu Relasaun Exterior
Kona-ba relasaun exterior, ida ne’e ita presiza kuidadu no tenke la’o tuir vizaun ruma. Tanba ne’e, mensajen Papa Fransisco kona-ba “Laudato Si” ne’e importante tebes, nune’e bainhira ita sai ba liur karik ita uza maka “Laudato Si”, iha internal maka ita bele uza buat rebo-rebo ida ne’e laiha problema.
Ema hotu hatene Timor-Leste halo funu tinan 24 kontra Indonezia no konsege manan funu, ida ne’e la’os funu mamuk de’it, maibé iha buat ruma ne’ebé maka ita fiar hodi sustenta espiritu funu nian to’o manan nasaun bo’ot hanesan Indonezia.
Entaun, ema hatene hela Timor-Leste hanesan livru moris ida iha ne’e, ne’ebé ema barak hakarak mai aprende mais kuandu ita sai ba liur ita uza buat ne’ebé bele proteje kolega sira nia servisu no ita tenke iha estratejia bainhira halo luta ida.
Ita tenke iha estratejia hodi Luta kontra ema riku na’in sira, tanba ema riku agora ukun iha fatin hotu-hotu. Ita nia luta ne’e atu distribuisaun riku soin bae ma hotu-hotu, maibe ema balun luta hakarak riku mesak no lakoi fó riku ne’e ba ema, ne’e duni sistema hotu-hotu sira kontrola, sistema saude sira kontrola, edukasaun sira kontrola, ekonomia sira kontrola, inklui politika mós sira kontrola, maibé ita tenke ko’alia nafatin.
Seluk fali maka “cultura e uma arma”, ita nia kultura ne’e kilat ida. Ne’e duni, bainhira ita lee iha dokumentus rejistensia nian, kultura hanesan alternativu ne’ebé bele liberta no bele halo ema optimismu iha nia vida.
Kultura sira hanesan uluk Romanu nian gosta konkista ka hadau, entaun portuguesa sira aprende husi romanu sira, hodi mai estraga fali ita no sira mai ho mental ida ne’e.
Kultura ida ikus mai husi norte Amerika, konsumerismu no individualismu. Maibé, ita presiza reprodus kultura ida ne’ebé kondis ho ita nia situasaun, mesmu dala barak kolega ativista sira ne’ebé lee barak sira rezeita kultura, maibé ema hanesan Antonio Gramsi no Amilcar Cabral ne’e ko’alia kona-ba kultura, tanba importansia husi kultura maka halo ita povu ida ne’e diferente ho povu iha nasaun seluk.
Kamponezes Presiza Tau Matan ba Estadu
Maske dadauk ne’e ita estabelese movimentu iha fatin-fatin hodi hala’o servisu ho komunidade sira iha baze, maibé ita mós iha responsabilidade hodi tau matan ba estadu no nasaun ida ne’e, tanba ita presiza hatene nasaun ne’e atu la’o hanusa.
Bainhira ita kompara situasaun ne’e ho ita ema nia moris, sempre akontese troka malu, ida ne’ebé tuan liu tiha, foun mosu mai fali. Ne’e duni, se mak bele imajina ita nia lideransa sira ninia idade ne’ebé komesa aumenta ba bebeik.
Klaru katak, nu’udar kamponezes ita presiza halo movimentu sira hanesan ne’e, maibé ita tenke preokupa mós situasaun politika iha rai laran no labele haluha hodi tau matan ba ita nia estadu no nasaun ida ne’e.
