KDADALAK: Durante okupasaun kolonial Portuguesa no Indonezia, maioria komunidade iha Munisipiu Ermera lakon sira nia direitu ba rai no hela fatin, tanba iha momentu ne’ebé rai barak mak ema hadau hodi kria plantasaun kafé ba interese poder kolonial nian.
Situasaun hanesan akontese mós iha ukun kolonial Indonezia, tan ne’e bainhira Timor-Leste restaura ninia independensia iha 20 Maiu 2002, komunidade iha Munisipiu Ermera hamutuk ho sosiedade sivil, akademista no intelektual balun organiza malu hodi luta ba politika reforma agraria.
Objetivu husi reforma agraria la’os de’it atu fahe rai, maibé oinsá bele garante moris di’ak no prosperiedade ba to’os na’in ho povu kbit la’ek sira hodi nune’e bele asesu ba rai hodi halo produsaun.
Importansia husi politika reforma agraria maka halo distribuisaun rai ne’ebé justu ba povu agrikultór sira hodi halo produsaun ho intensaun katak, agrikultór tenke hetan rendimentu produsaun ne’ebé justu. Tanba, prinsipiu husi reforma agraria ne’e, rai ba agrikultór la’os objetu ba esplorasaun.
Bainhira Indonezia foti ain husi Timor-Leste iha tinan 1999, eziste ona grupu ki’ikoan ida iha Munisipiu Ermera ne’ebé hahú ko’alia asuntu reforma agraria, tanba sira konsidera problema rai nu’udar asuntu ne’ebé kompleksu tebes no sai preokupasaun bo’ot ba povu no estadu, tanba injustisa ba rai husi eransa tempu ukun kolonial kontinua laiha solusaun no hamosu fali konflitu sosial foun.
Ne’e duni, Xefe Suku Ponilala, Amaro Silveiro konsidera akampamentu Popular Reforma Agraria ne’ebé organiza husi Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI), Uniaun Agrikultór Ermera (UNAER) no Institutu Ekonomia Fulidaidai Slulu (IEFS) iha Suku Ponilala foin lalais, nu’udar momentum importante ida hodi refleta fila-fali luta povu Ermera nian ba reforma agraria.
Historia luta povu Ermera ba reforma agraria la fasil hanesan ema balun nia hanoin, tanba momentu ne’ebá sira hasoru dezafiu oin-oin no presiza tempu naruk hodi junta forsa hamutuk hasoru liman ain kolonialista sira ne’ebé mai ho forsa bo’ot hakarak atu kontinua monopoli rekursu naturais hanesan rai no plantasaun kafé ba sira nia interese.
Ezemplu, esperensia ne’ebé akontese iha tinan 2000 hamosu ameasa bo’ot ba grupu ki’ikoan ne’ebé inisia reforma agraria, tanba sira hasoru investor bo’ot ida husi kompaña Timor Global ho governu Timor-Leste ne’ebé hakarak atu muda sai komunidade sira husi plantasaun Fatubesi, aliende ida ne’e hasoru mós ema lubun balun ne’ebé mai husi Portugal hakarak atu okupa fali plantasaun iha Aifu, depois ema sira ne’e rekruta fali maluk eis Falintil sira hamatuk 85 atu fó seguransa ba kompaña.
Maske situasaun iha momentu ne’e ameasa tebes, maibé autor sira ne’ebé inisia reforma agraria iha Munisipiu Ermera, maibé sira nunka rende hodi luta defende povu nia direitu ba rai, sira kontinua organiza komunidade hodi hala’o enkontru no dialogu iha fatin-fatin oinsá bele defende rai no plantasaun kafé sira ne’ebé uluk kolonialista sira hadau. Eszemplu, iha tinan 2004 akontese dialogu bo’ot iha Aitemua ne’ebé envolve ema rihun ida, depois kontinua dialogu iha estadiu Ermera envolve mós rihun rua ba leten, ne’ebé hela iha plantasaun 26.
Faktus hatudu ho luta ida ne’e maioria komunidade sira ne’ebé hela iha rai problematiku konsege hetan fila-fali sira nia direitu ba rai no kuaze plantasaun 26 maka komunidade sira iha Ermera reforma ona.
Hafoin reforma tiha rai hirak ne’e, iha tempu agora ita hotu tenke hamutuk hodi halo jestaun di’ak ba rai hirak ne’e, liu husi konserva rai no halo produsaun, nune’e bele moris ba ita no jerasaun tuir mai.
Aliende ne’e ita mós presiza proteje no konserva bee matan sira, nune’e ba futuru komunidade iha suku Ponilala labele susar bee, tanba durante ne’e komunidade Ponilala consume bee husi bee matan ida iha Aifuu, Suku Poetete mais ai sira ne’ebé fó bee lakon ona no posibilidade iha tempu bailoron bee sei menus.
