KDADALAK: Hafoin Timor Leste restaura nia independénsia iha 20 Maiu 2002, tinan barak nia laran komunidade Ermera hasoru situasaun pobreza, tanba impaktu husi kultura ne’ebé maka’as no la fó oportunidade ba komunidade atu hadi’a sira nia moris.
Ho situasaun hirak ne’e tinan hirak liu ba, lideransa, parte igreza, komunidade no sosiedade sivíl iha Munisipiu Ermera desidi implementa Tara-Bandu nu’udár lei tradisionál hodi regula komunidade sira, liu-liu oinsá bele hamenus halo lia moris no lia mate.
Faktus hatudu, durante periodu Tara Bandu komunidade barak konsege haruka sira nia oan ba eskola iha universidade no balun konsege konstrui uma foun. Maibé, to’o tempu loke fali bandu, akontese festa tradisional no atividade lia moris ka lia mate iha fatin-fatin hodi hamosu malgastus ka esploitasaun, ne’ebé ikus mai halo komunidade balun kontinua moris iha situasaun ki’ak nia laran.
Hare ba situasaun hirak ne’e, Prezidente Autoridade Munisipiu Ermera, Eusebio Salsinha deklara, tempu badak Konsellu Konsultivu Munisipál sei fó sai regra ida hodi hapara oituan festa tradisional iha Munisipiu Ermera, tanba konsidera atividade hirak ne’e ninia impaktu positivu laiha, maibé impaktu negativu mak makas, entaun ida ne’e la ekilibru.
“Normalmente ema halo festa uma lisan hodi dignifika kultura, maibé la’os atu aproveita fali momentum ida ne’e hodi halo esplorasaun,” informa Prezidente Autoridade Munisipiu Ermera, bainhira halo enkontru ho ekipa servisu Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) iha ninia servisu fatin, foin lalais.
Prezidente Autoridade Munisipiu ho Konsellu Konsultivu Munisipál hanoin ona atu halo inkontru alargadu ida ho parte igreza, PNTL, F-FDTL no Xefe Suku sira hodi deskute kona ba asuntu ida ne’e, liu-liu oinsá bele hasai sirkular ida hodi trava oituan festa tradisional sira (lia moris no lia mate), tanba atividade ne’e la fó oportunidade ba komunidade sira atu hadia sira nia moris.
Nia klarifika, objetivu selebra festa uma lisan atu halibur familia no jerasaun husi uma lisan refere hodi halo programa, planu no foti desizaun kona ba familia nia moris, nune’e bele hatene oan husi uma lisan ne’e na’in hirak mak presiza ba eskola, saida mak presiza halo hodi hadia sira nia ekonomia. Maibé, buat sira ne’e la akontese (la halo), depois sira utiliza fali momentum ida ne’e hodi esplora malu.
Pior liu tan, obriga ema ida tenke fo karau sanulu (10), tenke entrega osan to’o $ 5 mill to’o 10 mill ne’e lisan saida mak ida ne’e.? Hanoin katak laiha lei ka lisan ida mak ko’alia hanesan ne’e. Tanba, lisan ne’e atu tane ka dignifika ita nia kultura, nune’e bele hanoin hikas ita nia orijin, ita ne’e mai husi ne’ebé, agora iha ne’ebé no atu ba iha ne’ebé, la’os atu halo fali esplorasaun ba malu.
Nia esplika, momentu ba asiste serimonia festa uma lisan nian balun hare sira oho animal hanesan 105, karau 88 no osan ne’ebé tau iha luhu kuaze $17 mill. Maibé, osan sira ne’e nusa la uza hodi dada bee moos, hadia ponte ka estrada iha suku laran, duke osan uza ba halo serimonia depois obriga malu ema ida tenke hatama karau 5 no 10.
“Ha’u dehan ba sira, se uma lisan ida ne’e nia ema to’o rihun ida, tansá imi la organiza malu ema ida tau osan $ 1 hodi hadia Estrada no dada bee moos, duke osan sira ne’e imi uza halo serimonia no kobra malu ema ida tenke tau karau 5 to’o10, maibé laiha ninia sustentabilidade,” esklarese Prezidente Autoridade Munisipiu Ermera.
Durante sorumutu ho Prezidente Autoridade Munisipiu Ermera, Vise Diretur Kdadalak Sulimuk Institute (KSI), Pedro Brito Fernandes hateten, nu’udar organizasaun ne’ebé durante ne’e fasilita atividade Tara Bandu iha Munisipiu Ermera, KSI apresia ho inisiativa Prezidente Autoridade Munisipiu Ermera ne’ebé hakarak hapara festa tradisional iha Ermera.
“Iha tinan 2020 ita hala’o ona inkontru nevel munisipal hodi forma komisaun atu reativa Tara Bandu, maibé ho situasaun pandemia Covid-19 ne’ebé mundu infrenta, inklui Timor-Leste entaun programa ne’e labele realiza, maibé relasiona ho deklarasaun Prezidente Autoridade nian iha media halo ami mós preokupa, tan ne’e ekipa KSI mai inkontru ho Prezidente Autoridade Munisipiu Ermera oinsá bele hare asuntu ida ne’e,” informa Pedro Brito.
Dadauk ne’e ekipa ida hala’o hela survey base, nune’e bele hetan dadus ruma liga ho gastamentu ne’ebé komunidade ka uma lisan sira uza hodi festeza sira nia serimonia kultural. Dadus sira ne’e bele sai hanesan provas ida hodi aprezenta ba Prezidente Autoridade Munisipiu Ermera hodi bele foti desizaun ruma.
Entertantu Vise Prezidente Uniaun Agrikultura Munisipiu Ermera (UNAER), Alberto Martins Guterres hateten, nu’udar pesoal ne’ebé hanesan mós inisiatór ba Tara Bandu, nia parte konkorda bainhira implementa fali Tara Bandu iha Munisipiu Ermera, nune’e bele kontrola malgastus maibé nia prosesu tenke tuir regras ne’ebé antes ne’e implementa ona iha tinan hirak liu ba.
Maibé, relasiona ho deklarasaun Prezidente Autoridade Munisipiu ne’ebé dehan atu taka festa tradisional iha Ermera, ida ne’e diferensia oituan ho Tara Bandu ne’ebé durante ne’e implementa ona, tanba se dehan taka festa tradisional sira ne’e, signifika Prezidente Autoridade rasik hanoin katak Ermera laiha kultura.
Husu kona ba karik nesesariu atu reativa fali Tara Bandu iha Munisipiu Ermera, nia responde, depende ita hare husi ekonomia komunidade, tanba se ekonomia komunidade maka di’ak ona, entaun bele husik no la presiza implementa ona, maibé sei rejultadu peskiza ka estudu balun ne’ebé deskobre katak numeru ema ki’ak sei barak, entaun bele implementa fali Tara Bandu, maibé hakarak ka lakoi to’o tempu loke fila-fali dala ruma ema sei oho animal barak liu fali ida agora.
