KDADALAK: Bazeia ba politika governu ne’ebé atu implementasaun programa sesta bazika faze daruak nian, Uniuan Agrikultór Munusipiu Manufahi (UAMM), Uniaun Agrikultór Covalima (UNARCO) no Uniaun Agrikultura Ermera (UNAER) prefere Governu liu husi Centru Lojistiku Nasional (CNL) maka sosa direita to’os na’in sira nia produtu iha terenu, la’os liu fali husi kompaña.
Tuir sira programa sesta bazika nu’udar inisiativa di’ak husi governu, tanba bele motiva agrikultór sira atu kontinua kuda no produs aihan lokal ho kuantidade bo’ot, hodi nune’e bele responde rendimentu ekonomia familia.
Meski nune’e, Prezidente Uniaun Agrikultór Covalima, João Gusmão rekomenda ba Governu, liu-liu ministeriu hirak ne’ebé hola parte direita ba implementasaun sesta bazika presiza hadia erru hirak ne’ebé akontese iha pasadu, hodi nune’e bainhira atu kontinua fali programa sesta bazika faze daruak nian, labele hamosu tan insatisfasaun husi to’os na’in no benefisariu sira.
Nia haktuir, meus atu hadia prosesu hirak ne’e, di’ak liu governu liu husi CLN maka tun direita ba sosa komunidade sira nia produtu no governu rasik maka distribui, hodi nune’e bele evita akontese manipulasaun.
“Bainhira governu atu implementa fali programa sesta bazika ba faze daruak nian, ami nia hakarak governu maka ba sosa direita produtu iha terenu no governu nia ema sira maka distribui, labele fó ona ba kompaña, tanba durante ne’e komunidade no to’os na’in sira la hetan benefisiu,” informa João Gusmão ba media Kdadalak iha Aldeia Lookeu, Suku Debos, Postu Administrativu Suai Vils, Munisipiu Covalima, foin lalais.
Nia esklarese, dala barak to’os na’in sira kestiona ho folin produtu ne’ebé governu desidi, tanba kompaña sira mai iha baze hatun fali folin, entaun to’os na’in sira sente laiha merkadu justu ba sira, tanba kompaña sira maka hetan lukru barak liu.
“Ligadu ho item ka sasan ne’ebé distribui ba benefisariu sira, iha fatin balun akontese diskriminasaun no manipulasaun husi kompaña sira, tanba la tuir folin ne’ebé governu desidi, maibé tau de’it konforme sira nia hakarak, depois obriga de’it komunidade sira hodi simu,” nia kestiona.
Preokupasaun seluk ne’ebé to’os na’in sira hato’o maka, durante ne’e sira servisu iha loron laran, maibé tenkulak sira (kompaña) maka hetan fali lukru bo’ot no pior liu tan bainhira programa sesta bazika ne’e remata tenkulak sira ne’e hetan kareta foun, ida ne’e sai perguntas bo’ot.
“Ita kritika atu hadia, la’os dehan katak povu la aseita ho programa sesta bazika, se la’e to’os na’in no benefisiariu sira maka sai nafatin vitima ba tenkulak sira nia interese,” nia argumenta.
Iha sorin seluk, Primeiru Vice Prezidente Uniaun Agrikultóu Ermera, Alberto Martins Guterres hateten, liu husi programa sesta bazika governu iha hanoin atu sustenta aihan ba ninia povu, maibé ninia implementasaun ladun di’ak, tanba la’os governu maka ba sosa direita husi to’os na’in.
Kuandu kompañia maka ba sosa direita husi to’os na’in sira, ida ne’e bele hamosu manipulasaun ba folin produtu iha baze, entaun halo to’os na’in sira laiha vontade atu halo produsaun. Nune’e mós, iha prosesu distribuisaun item ka volume sasan ne’ebé kompaña distribui ba benefisariu sira la tuir tarjetu ne’ebé governu desidi ona katak, kada ema simu aihan ho folin $ 50 ba fulan rua nian.
“ Se bainhira governu nafatin fó espasu ba kompaña maka ba sosa to’os na’in sira nia produtu, depois kompaña maka kontinua halo distribuisaun, entaun governu rasik maka kria diskriminasaun ba ninia povu, tanba habokur de’it kompaña sira,” deklara Alberto Martins.
Ho razaun hirak ne’e hotu, nia parte husu ba governu maka tun dereita ba sosa to’os na’in sira produtu no governu rasik maka ba distribui. Maibé, se karik governu hakarak fó nafatin ba kompaña entaun di’ak liu lalika implementa ona sesta bazika, tanba ita hakrekas nafatin produtor no komunidade sira, depois habokur fali kompaña sira.
“Hanesan iha inisiu ha’u dehan, planu ne’e kapas, ne’e duni governu hakarak mantein planu ida ne’e, entaun di’ak liu governu rasik maka sosa no distribui, labele liu husi kompaña, tanba iha terenu sira manipula folin produtu no redus numeru item ne’ebé iha. Ami prontu atu fó resposta bazeia ba faktus ka dadus ne’ebé ami hetan iha baze, kuandu governu presiza,” tenik nia.
Hatan kona ba rekomendasaun balun ne’ebé dehan, tansá governu la fahe de’it osan hanesan uluk fahe $ 200 ba kada uma kain, eis Prezidente UNAER ne’e responde, ba sira ne’ebé kumpriende bele jere osan ne’e hodi sosa duni nesesidade hanesan aihan, maibé balun bele uza fali ba buat seluk, entaun ida ne’e ita la eduka ona komunidade.
Entertantu Prezidente Uniaun Agrikultór Munisipiu Manufahi, Delfia Pereira Usboco hateten, programa sesta bazika ne’e di’ak tanba bele apoiu aihan ba komunidade sira iha tempu defisil nia laran, liu-liu bainhira Timor Leste hasoru pandemia Covid-19 no dezastre naturais ne’ebé kuaze akontese iha teritoria tomak.
Nia haktuir, ko’alia kona ba rekoperasaun ekonomia, entaun ita presiza rekopera mós to’os na’in sira nia ekonomia, tan ne’e se bainhira governu hakarak atu implementa fali programa sesta bazika faze daruak nian, di’ak liu governu maka mai sosa direita to’os na’in sira nia produtu, nune’e bele garante merkadu justu ba produtor sira.
“ Kuandu liu husi kompaña dala barak sira la fó folin ne’ebé justu, tanba dala ruma husi governu desidi folin hanesa ne’e, maibé mai iha terenu kompaña desdi fali oin seluk, entaun ida ne’e halo to’os na’in sira ladun la satesfas, ne’e duni husu ba governu maka tun direita sosa husi to’os na’in sira ka uniaun agirkultór sira ne’ebé eziste ona,” informa Delfia.
Tuir informasaun husi komunidade sira iha baze katak, batar 1kg loloos sosa ho folin $ 0,50 centavus, maibé kompaña sira mai hatun fali ba $ 0,25 centavus no pior liu tan balun hatun to’o $ 0,20 centavus, ida ne’e akontese mós iha Munisipiu Manufahi.
“Se ita dehan hakarak atu rekopera parte hotu-hotu nia ekonomia, inklui to’os na’in no setor privadu sira, pelemenus sira bele fó folin ida ne’ebé justu no labele tun, tanba to’os na’in sira maka servisu makas mais ema seluk maka mai determina fali folin, ida ne’e maka la justu,” Delfia kestiona.
Nune’e mós, iha publiku Relatoriu Prelimináriu kona ba rezultadu monitorizasaun husi Komisaun Anti Korrupsaun (KAK) liga ho implementasaun politika sesta bázika ne’ebé ezekuta bazeia ba Dekretu Lei (DL) Nú. 48/2020, 03 de Agusto, iha defisiensia no irregularidade lubuk ida ne’ebé presiza hetan atensaun.
Bazeia ba Relatoriu Prelimináriu ne’ebé media Kdadalak asesu iha pajina ofisial KAK haktuir, iha monitorizasaun no inspesaun ne’ebé KAK halo, implementasaun politika sesta bázika hasoru dezafiu lubuk ida, liu-liu liga ho koordenasaun instisional nian, kestaun administrativu, kestaun kona-ba fornesimentu aihan sira ne’ebé la ho kualidade, kapasidade husi fornesedor sira no kestaun diskrisionariu ne’ebé rezulta desizaun barak maka inkonsistente hanesan, folin sasan sira no prekupasaun seluk kona-ba konflitu interese, familiarizmu no risku korrupsaun.
Dezafiu hirak ne’e, indika iha pontensia distribuisaun rekursu sira estadu nian ba povu ladun efetivu. Tanba ne’e, relatoriu prelimináriu ne’e fornese mós rekomendasaun balun ba governu hodi konsidera ba iha implementasaun tuir mai, atu nune’e bele asegura efisiensia no efikasia utilizasaun rekursu estadu nian ba povo nia di’ak, liu-liu ba prevene risku sira korrupsaun.
