Kdadalak: Timor-Leste nu’udar nasaun foun iha mundu. Maibe, maioria ninia povu hatene loloos ona saida mak direitus umanus nia importansia, tanba iha tinan 24 nia laran maubere oan sira hatudu ona liu husi luta ba indepedensia hodi hili rasik ninia futuru.
Iha tinan 1999 povu Timor-Leste finalmente uza duni nia direitu ida ne’e, nune’e mós iha tinan 2002 Timor-Leste selebra rekonesimentu husi komunidade internasional nu’udar nasaun indepedente ida no sai hanesan membru ONU ne’ebé ratifika mós konvensaun internasional ba direitu umanus.
Mundu tomak rekoñese loron 10 Dezembru, tanba liu husi loron ida ne’e nasaun tomak refleta ka hanoin hikas situasaun ne’ebé akontese iha Segundo gera mundial ne’ebé iha momentu ne’ebá ema sivil barak hasoru sofrementu tamba sira nia direitu hetan viola husi sira nia estadu rasik, ho nune’e iha tinan 1948 ONU deklara loron, 10 Dezembru sai nu’udar loron mundial ba direitus umanus.
Selebrasaun loron mundial direitu umanus iha tinan kotuk, Organizasaun Naun Govermantais (ONG) ne’ebé kompostu husi, Rede Ba Rai, Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI), Haburas Fundation, La’o Hamutuk, Hasatil, Permatil, Asosiasaun HAK, MDI, HDI, FONGTIL, Luta Hamutuk no Haberan hamutuk ho ninia aliadu sira hanesan, Movimentu Uniaun Agrikultor Ermera (UNAER), FORAM, MPRA, Estudante Universitariu inklui grupu kamponezes sira husi Munisipiu 13 halibur malu iha Edifisiu Asosiasaun HAK Farol, Dili hodi hala’o asaun Long Mars haleu sidade Dili.
Tema Jeral ba selebrasaun ne’e, Our Right, Our Freedom Always no Tema Espesifiku ne’ebé Sosiedade Sivil sira iha Timor-Leste deside mak hanesan, “Garante Direitu na’in ba Rai no Hela Fatin Liu husi Reforma Agraria”
Sosiedade sivil sira deside foti asuntu direitu na’in ba rai no reforma agraria sai hanesan tema espesifiku, tanba iha era ukun an ida ne’e povu barak mak ema sei viola nafatin sira nia direitu, liu-liu direitu atu hetan rai no hela fatin.
Loron ida antes realiza Long Mars, komisaun organizadora ba komemorasaun Loron Direitu Umanus realiza mós seminariu kona ba Direitu Umanus. Semanariu loron tomak ne’ebé hala’o iha Salaun Igreza Hosana, Bebora, Dili partisipa husi membru grupu agrikultor sira husi Munisipiu 13, estudante, reprezentante Igreza, sosiedade sivil no lider komunitariu balun.
Orador hirak ne’e mak hanesan, Sekertariu Estadu Konselu Ministru, Avelino Coelho reprezenta parte Governu hodi koa’lia kona ba, “Vantagem no Desvantajen Esbosu Pakote Lei ba Rai Hare Husi Prespektiva Konsellu Ministu”, eis Deputadu Dr. Manuel Tilman ko’alia kona ba, “Observasaun Jeral Situasaun Direitu Umanus iha Timor-Leste”, Nuno Rodrigues koa’lia kona ba “Konseitu Reforma Agraria” nomós reprezentante Igreza, Pe. Herminio Gonçalves koalia kona ba “Prespetiva Igreja Katolika ba Distribuisaun Rai Ne'ebé Justu”.
Iha seminariu nee partisipante sira kestiona makas kona ba estatuta atu sai na’in ba rai, nune’e mós sira kestiona Lei Rai nian ne’ebé to’o ohin loron seidauk aprova. Aliende ida ne’e, partisipante ne’ebé mai husi Munisipiu Ermera no Liquesa ne’ebé lidera husi Veterena, Maria Madalena Bidau Soares “Kasian” ejize ba Governu atu implementa Lei Rai ho justu no rai barak ne’ebé uluk ema kolonial hadau tenke fó fila ba povu (nia na’in).
Iha loron tuir mai, partisipante sira kontinua halibur malu iha edififisu Asosiasaun Direitu Umanus hodi hala’o Long Mars haleu sidade Dili. Durante la’o tuir dalan sira lori espanduk lubuk ida no ajize reforma agraria no sira mós husu ba estadu Timor Leste atu implementa no kumpri konvensaun hitu (7) ne’ebé estadu Timor-Leste ratifika ona. Konvensaun hitu (7) ne’ebé Estadu Timor-Leste ratifika ona mak hanesan, Direitu Labarik, Direitu Sivil Politika, Direitu Traballador no Imigrante ho nia familia, Anti Rasial, Cedaw, Anti Torturasaun, Direitu Ekonomiku no Direitu Sosiu Kultura.
Objetivu jeral hodi komemora loron Direitus Umanus koko fó hanoin ba timor oan hotu atu halo refleksaun ba konvensaun sira ne’ebé ita nia estadu rasik ratifika. Nune’e mós, liu husi loron ida ne’e atu fó hanoin ba Estadu RDTL sobre situasaun direitus umanus iha Timor Leste no husu estadu nia komitmentu atu respeita ba konvensaun direitus umanus internasional ne’ebé estadu ratifika.
Konseitu Reforma Agraria
Realmente Timor-Leste agora fó atensaun barak liu ba asuntu mina rai, tanba konsidera mina rai nu’udar riku soin ka asset ne’ebé boot liu iha nasaun ida ne’e, maibe tuir prespektiva husi matenek na’in balun katak, asset ka riku soin ne’ebé bo’ot liu iha nasaun ne’e mak rai, la’os mina rai tanba mina rai loron ruma sei maran maibe rai nafatin de’it.
Argumentu hirak ne’e, Nuno Rodrigues hato’o iha ninia palestra bainhira komemora loron mundial direitu umanus ne’ebé organiza husi sosiedade sivil sira iha salaun Igreza Hosana iha loron 10 Dezembru tinan kotuk.
Infelismente ema ladun fó atensaun ba rai mais fó importansia barak liu ba mina rai, ne’e duni ema ne’ebé iha ligasaun besik ho mina rai sira mak iha asesu boot liu atu hetan fila-fali rai barak.
Koa’lia kona ba reforma agraria, la’os de’it atu halo reformasaun ba rai, tanba reforma ne’e parte komponente ida husi reforma agraria no nia la’os komponente uniku ba iha reformasaun agraria, distribuisaun rai ba ema sira ne’ebé mak iha no fila-fali ba ema sira ne’ebé mak la iha, liu-liu konsentrasaun rai ba iha ema balun deit nia liman depois distribui fila-fali.
Tanbasá mak konseptu reforma agraria ne’e mosu? Konseitu reforma agraria mosu tanba ida ne’e parte husi legadu (warisan) tempu kolonial nomos warisan husi sistema tradisional ne’ebé mak tuir loloos ita bele hare husi aspeitu rai nian tanba distribuisaun rai rasik la justu. Relasiona ho konseptu ida nasaun barak ne’ebé mak ukun an sira hakarak atu halo reforma rai liu husi politika reforma agraria.
Politika reforma agraria mosu oinsá atu bele halakon injustisa social, tanba liu husi rai injustisa sosial barak mak mosu, liu-liu iha tempu kolonial. Bainhira ita koa’lia kona ba tempu colonial iha Timor barak liu ita koa’lia kona ba plantasaun kafe sira hanesan, iha Ermera, Same, Ainaro no Liquesa, tanba iha fatin balun ne’ebé la’os plantasaun kafe la akontese problema hanesan iha Munisipiu hirak ne’e.
Iha fatin seluk instituisaun ne’ebé mak rai barak liu kompara ho instituisaun sira seluk mak parte igreza no kestaun seluk ne’ebé importante liu atu hare maka sistema tradisional tanba ida ne’e iha komponente boot.
Povu timor kuaze hotu-hotu iha rai, maibe rai produtivu ba agrikultor hodi halo to’os mak ema barak la asesu.
Lolos duni, ema hotu iha rai pedasuk, maibe iha parte balun ema ne’ebé to’os na’in labele asesu ba rai produtivu hirak ne’e, tan ne’e se ita hare ba kondisaun Timor-Leste, liu-liu liga ho politika no kondisaun agraria ni’an kuaze 90% povu Timor moris husi vida agrikultor.
Iha dadus balun hateten, maioria povu Timor-Leste iha rai no besik 70% familia ne’ebé iha rai hektares no balun metade. Hare husi dadus ida ne’e hatudu katak, kuaze ema hotu-hotu iha rai, maibe se ita ba fila-fali ba iha suku ka area rurais Timor balun mós la asesu ba rai produtivu hodi halo serbisu agrikultor nian, entaun sira tenke serbisu fila-fali iha ema nia to’os.
Observasaun Nuno Rodrigues nota katak, prosesu distribuisaun rai buat barak la’o la justu, tanba tuir loloos ema sira ne’ebé serbisu hanesan agrikultor ka to’os na’in tenke iha rai produtivu atu nune’e bele hala’o serbisu agriuktor nian maibe faktus balun hatudu agrikultor barak la iha rai entaun sira tenke serbisu fali iha ema nia rai depois fahe fali rejultadu produsaun.
Situasaun hirak ne’e mak sosiedade sivil presiza hare, liu-liu kona ba kasta balun hanesan liurai sira ne’ebé hetan rai barak liu maibe kasta balun la hetan rai. Ida ne’e mak sai hanesan problema ne’ebé Timor Leste infrenta ne’e duni presiza ita asuntu ida ne’e.
Aliende ida ne’e presiza halo makas ba iha soberania ai-han no seguransa ai-han, tanba situasaun agora iha timor la iha seguransa ai-han. Ita nia seguransa ai-han ita depende ba importansaun husi rai liur, la’os produsaun iha rai laran entaun ida ne’e sai hanesan problema boot bainhira ita ko’alia kona ba reforma agraria.
Aliende ko’alia kona ba seguransa ai-han presiza mós ko’alia kona ba produtividade no tenke identifika hodi buka resolve tanbasá ita la iha produtividade. Uluk iha tempu Ministeriu Agrikultor Mariano Asanami Sabano nia ukun resolve problema la iha produtividade ho fahe traktor maibe bainhira fahe tiha traktor bara-barak ho objetivu atu hasai produsaun maibe realidade numeru produsaun la sae nafatin.
Prespektiva Igreja Katolika ba Distribuisaun Rai Ne'ebé Justu
Problema rai iha Timor-Leste la’os de’it sai preokupasaun ba sosiedade sivil no povu ki’ik sira, maibe sai preokupasaun mós ba parte Igreza, tan ne’e iha komemorasaun loron Direitus Umanus (10 Dezembru foin lalais) Padre Erminio de Fatima Gonsalves iha ninia deskursu hateten, lei rai presiza aprova lalais hodi nune’e bele iha baze legal atu buka solusaun hodi solusiona problema rai ne’ebé oras ne’e sai kumplikadu no problematiku.
Orador ne’e rekonese katak problema rai iha Timor-Leste krusial no problematiku tebes, tanba problema rai sai ona asuntu nasional ne’ebé kauza problema hodi rejulta ema balun mate tanba de’it asuntu rai no povu ne’ebé uluk hamrik kontra okupasaun kolonial hodi defende rai ida ne’e husi militar Indonesia ka ema kolonial nia liman balun hahú lakon sira nia direitu.
Povu barak ne’ebé uluk fó an ba mate hodi defende rai ne’e, tanba moris livre iha rai nia leten. Sira mate la’os de’it defende bandeira ka idologia ida, maibe sira mate tanba defende mós rai ida ne’e husi okupasaun. Iha tempu kolonial ema ladun preokupa kona ba rai, maibe ema preokupa liu mak politika ne’e duni balun halai tiha ba rai liur moris hanesan refuziadu iha ne’ebá, maibe bainhira Timor-Leste nakfila sai nu’udar nasaun ema barak hare rai hanesan buat importantismu ida ba nia.
Hafoin Timor-Leste sai nasaun otomatikamente estatutu rai mós muda, ema ne’ebé uluk rai barak tenke lakon ninia direitu tanba mudansa husi situasaun politika. Situasaun ida ne’e hamosu dezentendimentu bo’ot ba timor oan sira tanba Lei numeru 1/2003 ne’ebé hasai iha Primeiru Governu nia ukun otomatikamente fó lejitimasaun ba malae nia liman ain sira ho rai sosiedade sira.
Hanesan haktuir iha Lei numeru 1/2003 katak, buat hotu ne’ebé iha tempu ne’ebá tama iha estadu Indonesia Governu mak administra. Rekonesementu estatutu portuguesa nian ne’e ignora tiha estatutu okupasaun no hamosu kumplikadu hodi rejultadu problema ida ne’ebé rohan laek. Rekoñesementu ba estatutu portuguesa katak, ema ne’ebé tempu portuguesa iha rai barak mak malae ho ninia liman ain malae sira, rai sosiedade nian, liurai no Don sira mak iha rai barak, maibe rai sosiedade oras ne’e povu mak okupa.
Povu ne’ebé okupantes mesak traballador no iha tempu ne’ebá ema lalin sira hodi ba hala’o serbisu iha fatin hirak ne’e, hanesan iha Fatubesi, Ermera no Hatulia. Ema sira ne’e atu sai morador ka asuliar iha rai refere. Sira serbisu obrigatoriu hodi bele selu impostu ba governu Portuguesa iha tempu ne’ebá, maibe ikus mai ema sira ne’e la iha fatin entaun sira hela iha rai estadu no rai sosiedade nian.
Se karik rai sosiedade ne’e hela ba Governu, oinsá ho ema sira ne’ebé hela iha rai refere, sira sai karik ba iha ne’ebé? Povu ne’ebé hela iha rai sosiedade ne’e ninia estatutu oinsá (pemik ka pemakai)?
Ema sira ne’ebé hetan rai barak iha Timor mesak ema la’o rai sira mak sai tiha tuan tanah iha Timor, entaun timor oan sira nia fatin iha ne’ebé no meius saida mak ema sira ne’e uza hodi hetan rai barak, hadau, hola ka ema mak fó? Ita la hatene mais ikus mai ita dehan rai ne’e rai sosiedade.
Lei tenke define estatutu ema sira ne’e, tanba oras ne’e mosu rumoris barak iha komunidade nia le’et katak, ema ne’ebé hela iha rai pedasuk ida tinan lima ba leten nia iha direitu ba rai ne’e no hare ba lei ida ne’e sei fó direitu ba parte ida, maibe halo eleminasaun ba direitu balun, direitu atu klaim ema seluk nia direitu sai hanesan ninia direitu entaun ida ne’e iha mós violasaun direitus umanus no injustisa.
Tuir Prespetiva husi Padre Erminio katak, Uma kreda nu’udar Instituisaun religioza ne’ebé serbisu ba povu halo dezenvolvimentu ba klamar, maibe uma kreda rasik la iha rai, tanba rai ne’ebé uma kreda iha entrega husi povu.
“se ita nia klamar kuandu forte, ita nia isin mós forte” isin ho klamar labele fahe malu, tan ne’e uma kreda dezenvolve isin liu husi setor edukasaun, saude sosial cultural, linguestika no ekonomia, maibe atu dezenvolve setor sira ne’e presiza rai atu hari edifisiu.”
Padre Erminio rekoñese rai uma kreda nian barak duni maibe husi rai sira ne’e la’os hotu-hotu rai produtivu, balun kuda no karau nia han fatin, balun iha fatuk laran, balun iha mota ninin no balun iha foho tutun. Maski nune’e, uma kreda utiliza rai sira ne’e tuir ninia karakter fisika nian hodi hari igreza ka kapela, gruta no hari eskola, klinika, asrama no rai balun mamuk.
Uma kreda nu’udar instituisaun ida iha ninia rai mamuk mós no rai ne’e simu husi liurai antigu sira ho objetivu atu hala’o serbisu sosial ba povu. Uma kreda simu rai ne’e iha faze 3, primeiru rai husi povu no liurai sira, segundu rai balun ne’ebé problematiku mais resolve la hetan solusaun, entaun solusaun ne’ebé di’ak fó ba uma kreda atu proteze no faze terseiru tauk ema seluk ka militar indoensia atu hadau entaun foti hodi entrega ba uma kreda para defende rai ne’e.
“Okupantes ne’ebe okupa uma kreda nia rai la’os de’it povu ki’ik sira, maibe iha mós ema pejabat balun, orgaun soberania, membrus governu no funsionariu publiku balun. Bainhira husi parte hotu-hotu halo okupasaun ba rai uma kreda nian to’o indonezia tama mai konsidera hanesan okupasaun illegal tanba la tuir dalan legal no lei.”
Ho razaun hirak ne’e hotu presiza tebes atu aprova lalais lei rai nian hodi ita hotu bele iha baze legal hodi buka solusaun hodi solusiona problema rai ne’ebé oras ne’e sai kumplikadu no problematiku.
Vantagen no Desvantajen Esbosu Lei ba Rai Hare Husi Prespetiva Konsellu Ministu
Konselu Ministru nu’udar orgaun kurigial ida ne’ebé kompostu husi Primeiru Ministru, Ministru no Sekretariu Estadu Konselu Ministru ne’ebé hola parte iha Konseilu Ministru, maibe nu’udar Sekertariu orgaun ida ne’e mak iha kompetensia hodi kordena reunioens Ministerial no serbisu sira seluk.
Ko’alia kona ba asuntu rai, ida ne’e kompetensia Ministru Justisa ho ninia komponentes hotu-hotu, inklui Sekertariu Estadu Terras Propriedades mak iha kompetensia atu halo politika kona ba rai, lejislasaun kona ba rai ho propriedades no kompetensia seluk tan. Iha Kuatru Governu Konstitusional Ministeriu Justisa aprezenta pokote ne’ebe bolu rejime espesial ka definisaun Titulares Bensi Moves no diploma ida ne’e ita bolu pakote legislative tanba iha lei tolu.
Husi lei tolu ne’e ida mak rejime especial ba definisaun titularidade bens e moves ka se mak sai na’in ba rai, segundu Lei espropriasaun. Espropriasaun katak, se karik estadu ka ema ruma presiza rai entaun oinsa atu halo espropriasaun ne’e no terseiru mak Lei fundu mobiliariu, lei ida ne’e ninia komponentes balu kompostu husi fundu finanseiru mobiliariu no ninia finalidade mak oinsá atu bele iha fundu ida hodi halo kompesasaun (ganti rugi) bainhira estadu foti rai husi ema ruma.
Iha Kuatru Governu nia ukun Ministeriu Justisa aprezenta pakote lei tolu no hetan aprovasaun depois haruka ba Parlamentu Nasional hodi deskuti tuir prosesu legislativa no bainhira Parlamentu aprova tiha haruka ba iha Presidente Republika atu promulga. Lei tolu ne’ebé haruka ba Presidente da Republika iha momentu ne’ebá, eis Presidente Republika José Ramos Horta veta tiha tanba iha konsiderasaun balun ne’e duni lei refere la promulga no haruka fila ba Parlamentu Nasional atu halo revizaun.
Iha momentu ne’ebá mandatu Kuatru Governu mós besik atu remata, ne’e duni Parlamentu Nasional la biban atu hare fila fali lei hirak ne’e. Hafoin iha Kintu Governu nia ukun konsege reviu ka avalia buat balun no halo fali proposta foun hodi haruka ba Parlamentu Nasional maibe durante diskusaun mosu fali hanoin foun ida katak ho lei tolu ne’e seidauk to’o ne’e duni junta tan proposta de lei kona ba ordenamentu teritoriu nian.
Bainhira iha Kintu Governu nia ukun prepara hela esbosu proposta lei ordenamentu teritoriu, maibe akontese mudansa hodi forma fali Sestu Governu. Tuir lei katak, kuandu proposta ne’ebé governu haruka ba Parlamentu maka seidauk deskuti ka aprova depois mosu mudansa iha mandatu governasaun (red-troka Governu) konsidera proposta ne’e kaduka. Ho razaun hirak ne’e Ministeriu Justisa tenki aprezenta fali pakote foun ka pakote ida uluk hodi nune’e Konselu Ministru bele deskuti no aprova depois haruka ba Parlamentu Nasional para debate.
Ko’alia kona ba vantajen no desvantajen husi esbosu lei ba rai Sekertariu Estadu Konselu Ministru haktuir, mesmu Lei seidauk aprova maibe iha ona diskusaun ida kona ba Lei sira ne’e. Agora proposta lei ne’ebe uluk hatama iha artigu 2 ne’ebé koa’lia kona ba direitus interiors katak, lei ba rai ne’e konsidera aspeitu rua. Tuir lei ida ne’e, direitus anteriores (direitu uluk nian) koalia kona ba direitu bens e moves, kustumeios ne’ebé iha karakteristika esensiais direitus propriedades referidus iha lei ne’e hanesan direitus mais propriedades.
Direitus sobre bens e moves ne’e maka direitu ne’ebé uluk adminisstrasaun portuguesa fó hela no durante okupasaun Indonesia iha teritorio Timor-Leste nian ka ema ruma durante periodu rua ne’e sosa rai husi ema balun nia iha direitus interiores (hak milik, hak bangunan no hak guna usaha.
Iha Lei tempu Indonesia nian sita kona ba hak milik, hak guna bangunan no hak guna usaha. Hak guna bangunan katak, ita bele hetan direitu hari uma iha rai ne’e nia leten mais ita la iha direitu ba rai ne’e no rai ne’e kontinua estadu nian ka ema ne’ebé konsede fó rai ne’e. Hak guna usaha katak, rai ne’ebé luan (nain iha hela ka estadu nian) ne’ebé fó ba ema hodi halo atividade ekonomika maibe ema ne’ebé halo aividade ekonomika iha rai ne’e nia leten la iha direitu atu hetan titlu proriedade.
Nia bele uza rai ne’e maibe rai ne’e kontinua ba estadu nian ou ema ida ne’ebé mak fó rai ne’e, ne’e duni lei foun ne’ebé atu mai foka liu ba asuntu rua ne’e. Iha lei ne’e mos konsidera kona ba direitu kostumedus, purezemplu ita nia rai sofre okupasaun kolonializasaun rua, Portugues nia tempu ho okupasaun Indonesia, ne’e duni rai barak iha foho ne’ebé seidauk sertifikadu.
Rai barak sei titlu propriedade privada ne’ebé ita nia konstituisaun mós rekonese katak iha rai ne’ebé ema bolu, rai komunal ou rai cultural maibe seidauk iha sertifikadu mais bazeia deit ba direitu tradisional. (**)
