“Timor Leste nasaun ida livre no independente ne’ebé hatur bazeia ba konstituisaun demokratika, ne’e duni la iha fatin ba ema fasista sira atu mai okupa rai to’o hectares ba hektares, mais povu maka iha direitu ba rai hirak ne’e”
Kdadalak : Tinan naruk nia laran povu Timor-Leste moris iha ukun kolonial nian, hahú husi Governasaun Portuguesa to’o Indonesia. Hare husi periodu hirak ne’e, mosu injustisa bo’ot ba maubere oan sira, tanba iha ukun kolonial nian maubere oan balun kesi kuda maibe la’os na’in ba kuda, sir abele halo toos, halo natar, maibé toos no natar ne’e na’in ba ema kolonial.
Poder politiku kolonial iha tempu ne’ebá apodera rai barak liu hodi halo plantasaun no produsaun boot atu bele esporta kafe ba rai liur, maibé situasaun ida ne’e hamosu injustisa boot tanba rai ne’ebé sira apodera populasaun nian.
Ko’alia kona ba estatuta rai iha Timor Leste kompleksu tebes no sai preokupasaun ba ema barak, inklui Governu Timor-Leste. Tanba, hahú kedas iha ukun kolonial nian to’o ohin loron komunidade barak mak sai vitima ba injustisa relasiona ho kestaun rai no uma.
Realmente situasaun hirak ne’e sei fó impaktu makas iha futuru no faktus hatudu daudauk ona, povu balun komesa lakon rai no hela fatin, tanba ema balun (red-liman ain kolonial nian) hahú mai halo reklamasaun. Pior liu tan, ema balun komesa lori dokumentus interior hanesan bulletin ofisial no sertifikadu Indonesia hodi mai reklama katak, sira iha rai kuaze 29 to’o 35 hectares.
Ezemplu rai iha area Maudiu ne’ebé dehan ema ida mak nain to’o 29 hektares nomos plantasaun Guo-io Suku Poetete kuaze rai 35 hectares ema ida nian. Komunidade balun sei sai vitima ba situasaun hirak ne’e, nune’e mós sei fó presaun bo’ot liu tan ba moris sosial membru komunidade nian iha futuru.
Komunidade Munisipiu Ermera ne’ebé daudauk ne’e hamahun an iha Movimentu Uniaun Agrikultor Ermera (UNAER) preokupa tebes ho estatutu rai no plantasaun kafe iha area Gou-iu, Madiu no fatin sira seluk ne’ebé identifikadu hanesan rai plantasaun no sosiedade tanba ema balun komesa mai hodi reklama katak sira mak na’in ba rai no plantasaun.
Ko’alia kona ba estatuta rai iha teritoriu Timor Leste, inklui Ermera kompleksu tebes no ninia siklu ne’e luan. Tanba, rai nu’udar nesesidade ba ema hotu hodi hari uma nomós fó espasu ba agrikultor sira hodi bele halo toos ho natar atu responde ba sira nia vida moris.
Diskusaun iha seminariu ho topiku “Pedalogia Ukun Rasik An Liga Ba Direitu Povu Agrikultor Sai Na’in Ba Rai no Hela Fatin iha Timor Leste” ne’ebe organiza husi Organizasaun Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI), UNAER no Peace Center iha Centru Formasaun UNAER Gleno fulan Maiu liu ba hafanu fali maubere oan sira atu hamutuk hodi defende sira nia direitu ba rai no hela fatin ne’ebé uluk ema kolonial hadau.
Nu’udar orador iha momentu ne’e, Aniceto Neves Berteni hateten, Timor Leste nasaun ida livre no indepedente ne’ebé hatur bazeia ba konstituisaun demokratika, ne’e duni la iha fatin ba ema fasista sira atu mai okupa rai to’o 29 hectares mais povu maka iha direitu ba rai hirak ne’e.
“Ha’u mós rona informasaun kona ba estatutu rai maudiu nian ne’ebé dehan, rai iha area ida ne’e kuaze 29 hectares ema ida mai reklama katak nia mak nain. Ba ha’u ida ne’e problema tanba iha timor la iha ema ida maka okupa rai to’o 29 hectares, ida ne’e so uluk malae, fasista sira maka uza sira nia ukun no poder hodi okupa rai iha fatin-fatin.” dehan Aniceto iha ninia diskursu.
Kuandu iha tempu luta nia laran ema sira ne’e la iha, depois ukun an tiha mak mai reklama katak rai 29 hectares ne’e ninian entaun ema ne’e jerasaun fasista nian. Nune’e mós, iha area Gou-io Suku Poetete rai kuaze 35 hectares ema balun hahú mai reklama no estatutu rai ne’e rasik agora daudauk iha ona tribunal.
Relasiona ho problema hirak ne’e, Aniceto Berteni hanesan mós Konselleiru UNAER husu ba povu Ermera tomak, liu-liu reprezentante sira husi komite baze atu transmite informasaun ba malu no kontinua kaer liman hamutuk hodi sai hanesan forsa ida ne’ebé defende rai hodi nune’e bele uza ba interese toos na’in sira nian.
Ko’alia kona ba rai konserteza ko’alia kona ba interese hodi bele iha espasu para hari uma, to’os no natar. Bainhira koa’lia kona ba espasu ba to’os no natar ida ne’e la’os ona interese povu Ermera nian de’it, maibe ema barak ninia interese ne’e duni ema barak kuandu hatama ona ninia kanuru tohar ka interese ba situasaun sira ne’e konserteza estatutu rai iha timor sei sai komplikadu no problematiku.
Konstituisaun asegura direitu sidadaun atu asesu ba hela fatin nomós fó espasu ba povu atu hadia sira nia vida moris, maibe realidade iha terenu mosu oin seluk, Governu liu husi Ministeriu Justisa Dirasaun Nasional Terras Propriedade Serbisu Kadastrais no tribunal kontinua hala’o eviksaun hodi hasai ema husi ninia hela fatin.
Bainhira estadu hakarak limete fali asesu komunidade nian hodi hetan rai pedasuk ba ninia hela fatin, to’os no natar entaun relasaun estadu ho povu ida ne’e kontraditoritu tanba aktu sira hanesan ne’e so bele akontese de’it iha estadu ne’ebé mak litadura, estadu ne’ebé maka aplika sistema monarkia la’os ba Timor Leste hanesan estadu direitu demokratiku.
Presidente UNAER, Amaro Siliveiro iha ninia intervensaun hateten, rai ka plantasaun ne’ebé konsege reforma ona hamutuk 26 area ne’ebé kompostu husi plantasaun, Fatubesi, Talo, Lihu no area sira seluk tan.
Plantasaun hirak ne’e fahe ona ba komunidade sira tuir kada uma kain no rejultadu husi reforma plantasaun hirak ne’e maka agora daudauk komunidade sira ne’ebé utiliza plantasaun hirak ne’e maioria hari ona uma mutin no balun komesa haruka ona sira nia ona ba estuda iha universidade.
“klaru katak daudauk ne’e rai no plantasaun balun ema hahu mai reklama ona, liu-liu iha area Maudiu no Gou-io nian no kazu hirak ne’e to’o ona iha tribunal maibe nu’udar organizasaun movimentu ne’ebé eziste iha Munisipiu Ermera ami kontinua hamutuk ho povu hodi defende sira nia direitu atu sai nain ba rai.” esklarese Presidente UNAER. (**)
