“Tara-bandu la’ós atu halakon kultura maibé atu hamenus lala’ok negativu kultura nian nune’e bele konsentra ba edukasaun no moris família nian”
KDADALAK - Hafoin Timor Leste Restaura nia independénsia iha fulan maiu tinan 2002, iha tinan barak nia laran komunidade Ermera hasoru situasaun pobreza tanba impaktu husi kultura ne’ebé maka’as la fó oportunidade ba komunidade iha distritu nee hodi hadi’a sira nia moris. Tuir kultura Mambae iha munisipiu Ermera nian kostume fetosaa umane no atividade lia moris ka lia mate nian hamosu malgastus ka esploitasaun kulturál maka’as tebes. Hare ba situasaun nee hamosu inisiativa lideransa komunidade no sosiedade sivíl iha distritu Ermera hodi promove tara-bandu nudár lei tradisionál hodi regula komunidade sira liu-liu hamenus halo lia moris no lia mate. Regulamentu Tara-bandu ne’e bandu halo lia durante tinan 8 nia laran.
Tara-bandu la’ós atu halakon kultura maibé tenke hamenus lala’ok negativu kultura nian nune’e bele konsentra ba edukasaun no moris família nian, hateten amo matebian Lourenso Soares, bainhira partisipa iha serimónia tara-bandu iha suku Ponilala, iha 2012 liu ba hodi hatán ba preokupasaun komunidade sira nian.
Tuir Prezidente Repúblika bainhira halo vizita komunidade iha munisipiu Ermera katak atividade Tara-bandu lori benefísiu boot ba povu tanba hafoin fó impaktu ne’ebé pozitivu tebes ba komunidade hadi’a sira nia moris hafoin implementa durante tinan 4 nia laran hahú iha tinan 2012 populasaun sira konsege hadi’a sira nia moris no haruka oan sira ba eskola. (Timor Post, 27 maiu 2015).
Bainhira implementa ona tara-bandu presaun sosiál komesa menus la hanesan uluk ona, tuir Maria Esmeralda katak tempu agora bainhira ita la fó mós laiha problema ona, umane ida mós la haka’as ona hanesan uluk. Nune’e sira bele rai osan uitoan ona, mezmu la barak maibé komesa rai oituan-oituan bainhira fa’an kafé no osan hirak nee bele uza ba hola hahán no fó ba oan sira ba eskola, nia haktuir tan (9/7/2015)
Xefe suku Riheu, postu administrativu Ermera, Munisipiu Ermera hateten ami halo tara-bandu atu labele uza osan halo festa no gasta ba lia moris no lia mate maibé uza osan hodi dudu oan sira ba eskola. Tara-bandu iha munisipiu Ermera fó rezultadu pozitivu ba populasaun suku Riheu hodi dudu oan sira ba asesu edukasaun. Suku Riheu iha tinan 2012 to 2015 rezulta joven feto no mane iha nivel primária to sekundária hamutuk 1578, nivel universidade hamutuk 710, nivel DI nian 43, Nivel S1, hamutuk na’in 22, nivel S2 na’in 2 no nivel doutoradu na’in 2. Ida nee nudár mudansa boot ida iha area ekonomia povu hodi dudu oan sira ba eskola hodi bele kontribui ba dezenvolvimentu nasionál. (Independente, 26 maiu 2015)
Kdadalak Sulimutuk Institute nudár organizasaun sosiedade sivíl, naun governamentál ho natureza ukun rasik an ne’ebé maka tinan barak nia laran serbisu ba area transformasaun konflitu no sosiál haree katak Tara-bandu nudár instrumentu tradisionál ne’ebé presiza promove no dezenvolve hodi transforma situasaun sosiál no kulturál ba hadi’a komunidade nia moris, hateten Pedro Brito Fernandez, Membru komité ezekutivu KSI nian iha nia knaar fatin (11/7/2015)
Pedro Hatutan katak KSI sai nudár motor de arranka ba komunidade, sosiedade sivíl no governu lokál hodi promove tara-bandu durante tinan 13 resin no ikus mai hamutuk ho parseiru sira fasilita lideransa komunitária hodi organiza no mobiliza komunidade hodi implementa tara-bandu iha nivel munisipiu Ermera laran tomak tuir mandatu no vizaun organizasaun nian harii sosiedade foun ida ho justa, ne’ebé ema hotu bele moris iha igualdade social, pás, solidariedade no ekolojikamènte sustentável.(**)