“Lei Rai la prodús lalais no la a favór ba povu ki’ik sira, posibilidade boot sei mosu konflitu agraria”
KDADALAK - Polítika Governu hodi garantia asesu rai ba ninia povu to’o ohin loron sei malahuk hela. Realidade hatudu, konflitu hadau malu rai kontinua akontese iha fatin-fatin. Iha Kapitál Dili, ema ne’ebé ho kapitál (osan) boot maka hetan fali rai luan, hodi minimiza povu kamponezes sira atu hetan direitu ba rai no hela fatin. Realmente situasaun hirak ne’e sei fó impaktu maka’as iha futuru. Faktu hatudu daudauk ona, povu balun komesa lakon direitu ba rai no hela fatin, tanba impaktu husi eviksaun.
Klaru katak, Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (K-RDTL) rasik garantia ema hotu nia direitu ba propriedade privadu, uma ho dimensaun no kondisaun di’ak hanesan haktuir iha Artigu 54 no 58. Mezmu nune’e, implementasaun iha terrenu mosu oin seluk. Povu kbiit laek sira kontinua sai vítima ba desizaun balun ne’ebé relasiona ho eviksaun ne’ebé akontese iha fatin barak hodi hasai obrigatóriu komunidade sira husi ninia hela fatin.
Loos duni, komunidade sira hein hela rezultadu Lei Rai nian. Sira fiar katak bainhira lei ne’e aprova sei responde, rezolve ka proteje povu ki’ik nia direitu, hodi sira mós bele sente no goza ukun aan ne’e. “Ita hotu iha esperansa katak lei ne’e bele proteje ema ne’ebé vulneravel, ki’ik no ki’ak, tanba sira laiha podér no kapasidade atu kontra injustisa ne’ebé sira sente. Tanba ne’e, liu husi lei maka bele proteje ema hotu nia direitu,” dehan Peskizadora La’o Hamutuk, Inés Martins.
Iha mundu tomak, oras ne’e ema komesa preokupa kona-ba lei, tanba sira dehan lei ne’e rasik dala ruma hamosu injustisa. Tan ne’e, presiza ko’alia kona-ba justisa hodi nune’e bele hatene loloos, Lei ne’e justu duni ba ema hotu ka lae. Hare ba indikasaun hirak ne’e, reprezentante povu sira tuur iha Uma Fukun Parlamentu Nasionál tenke define didi’ak konteúdu husi lei ne’e molok aprova. Tanba, povu ne’ebé uluk fó aan ba mate hodi liberta rai ne’e hakarak mós moris livre iha rai pedasuk ida nia leten, la’ós atu halakon fali sira nia direitu hanesan uluk iha tempu okupasaun. “Ita maka luta, ema seluk atu mai goza fali no hetan fali direitu boot liu ba rai,” hateten, Veterana Kasian, bainhira partisipa iha marxa nasionál kamponezes ba reforma agraria, 10 Dezembru 2014 liubá.
Parlamentu Nasionál tenke aselera lalais prosesu aprovasaun Lei Rai nian hodi prevé mosu konflitu agraria iha futuru. Tanba daudauk ne’e iha investidór no grupu grupu individuál balun ho kapitál boot, koko aproveita oportunidade ne’e hodi halo interpretasaun ba ezbosu lei ne’ebé seidauk iha, hodi harii infraestrutura para bele hala’o atividade negósiu.
“Bainhira Lei Rai la prodús lalais no la a favór ba povu ki’ik sira, posibilidade boot sei mosu konflitu agraria iha futuru, liuliu liga ho interese sira ne’ebé la fó vantajen ba povu hodi hetan direitu ba rai.” Dehan Membru Komité Ezekutivu Kdadalak Sulimutu Institute (KSI), Zulmiro Madeira.
Lei Rai ne’ebé uluk Parlamentu Nasionál aprova iha Governu Aliansa Maioria Parlamentár (AMP) nia ukun hetan veta husi Prezidente Repúblika, José Ramos Horta iha momentu ne’ebá, tanba iha konsiderasaun ba asuntu balun.
Iha momentu ne’e, sosiedade sivíl no komunidade balun mós kestiona ho lei ne’e, tanba konsidera lei ne’e fó podér boot liu ba estadu no ba ema ne’ebé iha sertifikadu tempu Portugeza inklui sira ne’ebé iha osan ho podér. Sosiedade sivíl sira tau kestaun ba ida ne’e no Prezidente Repúblika rasik konsidera hodi veta proposta lei rai ne’ebé iha no haruka fila fali ba Governu.
Bainhira haree didi'ak kontestu ne’e, kestaun la’ós atu aprova lalais ka tarde, maibé importante maka konteúdu husi lei ne’e rasik proteje ema ki’ik no kiak nia direitu ka lae? Ta'uk mak lei ne’e viola nafatin ema seluk ninia direitu, liuliu povu ki'ik sira.
Atu rezolve problema rai ne’ebé durante ne’e akontese, depende ba vontade polítika, oinsá atu dezenvolve rai ne’e hodi hetan mós partisipasaun ema hotu nian. Atu hatete katak, dezenvolvimentu labele mai husi leten de’it, maibé presiza hetan mós partisipasaun povu tomak, liuliu povu vulneravel sira bele fó hanoin saida maka di’ak kona-ba lei ne’e rasik ka ba nesesidade dezenvolvimentu ne’ebé presiza foti komunidade nia rai hanesan iha Kovalima no Oekusi.
Relasiona ho asuntu ne’e, buat barak maka komunidade sira kestiona no buat importante balun ne’ebé presiza konsidera, tanba komunidade balun voluntariamente oferese ona rai, maibé mekanizmu saida maka Estadu atu uza hodi garante katak komunidade labele sai vítima.
Iha pontu ne’e, Estadu presiza konsulta ho komunidade no tenke esplika ba sira, kuandu Estadu iha vontade di’ak hodi dezenvolve rai ne’e. Timor-Leste presiza aprende husi rai seluk ne’ebé povu ki'ik sira sai vítima ba evikasaun, tanba ne’e tenke haree didi'ak ba kestaun ne’e.
Bainhira ita la sériu iha prosesu ne’e, ikus mai lei ne’e aprova ona, maibé laiha mekanizmu ka alternativu ruma ba ema ne’ebé laiha rai konserteza lei ne’e rasik viola nafatin ema nia direitu. La justifika atu halo esforsu ba ema hotu nia direitu no nafatin halo tuir lei ne’ebé la rezolve problema hirak ne’ebé iha.
Ezemplu simples ida maka, hanesan akontese ba komunidade sira iha área Kuluhun Mota-Ibun. Balun laiha rai, maibé sira hela iha fatin ne’e dezde tinan 1980-ital tanba konsekuénsia funu no laiha alternativa seluk. Ne’e duni, bainhira Governu aplika lei na’in ba rai, automatikamente rai na’in sei foti. Entaun, oinsá atu rezolve ema sira ne’ebé laiha rai no ne’e presiza tau konsiderasaun.
Situasaun sira ne’e kontinua obriga sosiedade sivíl sira, liuliu La’o Hamutuk hodi tau preokupasaun ba ezbosu lei rai ne’ebé iha, tanba konsidera lei ne’e kontinua fó podér másimu ba Estadu, maski iha ona mudansa husi ekipa legál Ministru Justisa hafoin Prezidente Repúblika, Ramos Horta veta.
“Tanba saida fó nafatin podér ba Estadu? Tanba rai ne’ebé uluk administrasaun Portugeza ho Indonézia foti obrigatóriamente, automátika sei tama hotu ba Estadu. Kuandu tama ona ba Estadu, entaun Estadu selu indenizasaun (ganti rugi) ba ema ne’ebé identifika hanesan na’in ba rai. Ida ne’e bele loos no bele la loos. Ezemplu, iha Munisípiu Vikeke, bainhira ekipa husi La’o Hamutuk halo enkontru ho komunidade sira iha 2013 liubá, komunidade sira kestiona katak, oinsá maka Governu bele foti ami nia rai ne’ebé uluk ema hadau. Uluk ami selu ho ami nia ruin ho raan depois agora tama fali ba Estadu,” deklara Inés Martins ba Kdadalak.
Konteúdu husi proposta lei ne’e sei aplika mós prosesu selu taxa. Ne’e duni, sé maka uza rai boot entaun nia sei selu taxa boot. Maibé, kompara kontestu ne’e ba situasaun reál, konserteza sei fó nafatin posibilidade ba ema sira ne’ebé iha podér no osan boot, tanba sira bele investe hodi kontinua selu taxa.
Iha Timor-Leste maioria povu (75%) moris husi vida agrikultór ne’ebé subsisténsia
moris natoon de’it hodi sustenta sira nia aan. Ne’e duni, presiza haree fila-fali lei ne’e, tanba proposta lei rai ne’e rasik la hakerek mekanizmu ruma kona-ba distribuisaun rai ne’ebé garante direitu agrikultór hodi asesu no uza rai ba halo produsaun no hadi’a ekonomia familiár.
Hanoin prinsipál balun ne’ebé governu presiza halo maka, define uluk polítika nasionál kona-ba rai nian, atu sai mata dalan hodi dezenvolve lei rai. Polítika ne’ebé bele tau aas no garante direitu povu kamponezes sira nu’udár povu maioria iha Timor-Leste. Kria polítika ida oinsá utilizasaun no funsaun sosiál rai aas liu orientasaun funsaun ekonomia atu hametin ekonomia povu ne’ebé sustentável, dalan maka hamosu polítika reformasaun agrarian integradu.
Governu Timor-Leste, antes ne’e, liu husi projetu Ita Nia Rai ne’ebé hetan apoia husi Estadu Unidus Amérika (EUA), impoin katak, solusaun ba hamenus ki’ak no hametin direitu ba rai liu husi polítika fó sertifikasaun. Maibé, presiza kuidadu mós ba polítika nee, tanba realidade hatudu katak, mezmu seidauk iha sertifikadu mós populasaun barak kontinua empeña no fa’an sira nia rai ba benefísiu ekonómiku. Ne’e duni, kuandu fó sertifikasaun, ema barak tan maka sei sai vítima no lakon sira nia rai tanba fa’an hotu ba ema osan na’in sira.
“Situasaun ne'e iha poténsia hodi kria konflitu sosiál boot iha futuru. Tanba ne’e, presiza estudu no analiza kle'an hodi haree ba polítika sertifikasaun no tipu sertifikasaun ne’ebé Governu hanoin atu fó ba komunidade sira,” dehan Zulmiro Madeira, Membru Komité Ezekutivu KSI.
Bainhira atu reforma agraria, presiza haree ninia kontestu tanba iha Timór Leste agrikultór sira nia rai maka 0,5 to’o 2 ektare ba kada família, entaun ne’e mínimu tebes. Tanba 75% povu Timor moris ho vida agrikultór, maibé balun laiha rai. Iha fatin balun, agrikultór sira halo toos no natar iha ema nia rai leten. Ne’e duni, presiza konsidera kestaun sira ne’e. Lei la’ós atu ko’alia de’it na’in ba rai, maibé presiza konsidera mós ema sira ne’ebé laiha rai no oinsá atu limite ema ne’ebé rai boot.
Relasiona ho kestaun ne’e, iha médiu fulan Marsu 2015, ekipa husi La’o Hamutuk hasoru malu ho Ministru Justisa. Iha momentu ne’e Ministru dehan, ne’e bele sai hanesan dekretu lei, maibé dekretu lei ladún orienta ba nasaun ne’e nia polítika hodi implementa mós iha área rurál sira. Ne’e duni, Estadu presiza define rasik ninia polítika ba rai ne’e.
Bainhira hakarak reforma agraria, tenke kria lei ida hodi bele regula buat hotu iha munisípiu sira. Presiza duni halo reforma agraria ba ema ne’ebé laiha rai atu sira bele kontribui mós ba dezenvolvimentu ekonomia rai ne’e.
Aleinde ne’e, Estadu rasik mós seidauk define oinsá atu bele identifika rai ne’ebé potensiál ba indústria no agrikultura. Ezemplu, Kompañia Jape Kong Su (na’in ba Timor Plaza), hakarak ‘foti’ rai protejidu ka área domíniu Públiku nian, iha Kristu Rei nia kotuk (dolok-oan).
Bainhira ita haree didi’ak kestaun ne’e, kontradisaun tebes tanba iha lei hakerek buat ida, maibé implementasaun buat seluk. Piór liután laiha konsultasaun ba komunidade sira hodi bele fó hanoin di'ak ruma.
Dala barak atu rezolve kazu ne’ebé akontese, Estadu utiliza uzu kapiaun espesiál. Tanba ne’e bele sai na’in ba rai bainhira ema ida hela iha rai ka uma ida ne’e to’o 31 Dezembru 1998. Maibé, oinsá atu rezolve kona-ba sira ne’ebé okupa rai iha 1999 to’o agora tanba situasaun obriga. Sé maka atu responsabilidade ba ida ne’e? Lei ne’e tenke korresponde no iha ninia sustentabilidade, lei labele haree de’it ohin, labele haree de’it ba tinan kotuk liubá, maibé tenke envolve buat hotu.
Hanoin fila-fali ba lei ne’e presiza hatene katak, iha Timor-Leste maioria rai komunitária, maibé iha lei so orienta artigu balun de’it ne’ebé sei iha lei seluk atu responde ba zona protesaun komunitária.
Iha buat balun ne’ebé hateten, rai komunitária sei la’o tuir sistema ne’ebé iha, maibé importante maka tenke define didi’ak konteúdu husi lei ne’e rasik. Iha duni benefísiu ba povu ka lae? La’ós hanoin aprova lalais, maibé ninia konsekuénsia boot liu no fó impaktu maka’as ba ema kiak sira, tanba ne’e presiza halo estudu barak. (**)
