KDADALAK: Iha Timor-Leste, papel organizasaun ka grupu komunidade rural importante tebes, tanba bele fó kontribuisaun bo’ot hodi hadia komunidade nia moris, promove dezenvolvimentu lokal, inklui fó oportunidade ba ema atu hamutuk hodi haree no rezolve problema sosial, ekonómiku no kultura.
Aliende ne’e, organizasaun komunidade bele sai lian ba ema rural sira, inklui grupu vulnerável sira hanesan feto no juventude, hodi bele influensia desizaun politika lokal, hametin solidariedade no fahe koñesimentu ba malu.
Inisiu Timor Leste restaura ninia independensia, ejiste ona grupu komunidade rural iha fatin barak, ne’ebé hala’o atividade la hanesan, balun hala’o atividade ortikultura, balun hakiak animal, balun hakiak ikan, balun hala’o atividade rai osan no balun fali hala’o atividade artejenatu. Husi grupu hirak ne’e, iha grupu barak mak konsege fó ona sira nia kontribuisaun ba komunidade rural nia moris, maibé barak mós labele la’o tanba hasoru dezafiu hanesan, menus rekursu, fasilidade, finanseiru no kapasidade atu organiza.
Dezafiu seluk mak grupu balun dependensia ba apoiu eksternal, maibé laiha insiativa atu kontinua halo atividade bainhira programa remata. Situasaun ne’e bele prejudika mós grupu sira seluk nia ejistensia atu hetan apoiu husi Governu, NGO no instituisaun relevante sira.
Dadaun ne’e iha suku Lauhata, postu administrativu Bazartete, munisípiu Liquiça ejiste ona grupu ortikultura ida ho naran Haburas Moris Foun, ne’ebé lidera husi alumi Eskola Popular Agroekolojia Batano (EPA-Betano), Victor D.S. da Silva.
Grupu ne’e fofoun ho membru hamutuk ema na’in 10, maibé na’in 2 desidi sai husi grupu no agora hela membru na’in 8, inklui inan feto na’in 2 no defisiente na’in 1. Grupu ne’e hahú estabelese hafoin membru ida ba aprende iha Eskola Popular Agroekolojia Betano durante fulan 6, depois fila mai mak organiza komunidade halo atividade ortikultura.
Objetivu husi atividade ne’e, atu promove pratika agrikultura integradu liu husi halo kombinasaun sistema agrikultura ho ekolojia no ekonomiku, hodi nune’e bele atinje produsaun sustentavel. Aliende ne’e, atu tulun agrikultór sira iha area rural oinsá bele utiliza rekursu lokal hodi redus kustu ba produsaun, hametin soberana aihan liu husi difersifikasaun produsaun, hasa’e surplus produsaun ho sistema integradu nune’e bele hasa’e rendimentu familia no orienta agrikultór sira oinsá atu respeita natureza no kultura lokal.
Area ne’ebé membru grupu Haburas Moris Foun utiliza hodi hala’o atividade hortikultura ho medida kuaze 50X40 metru kuadradu. Tipu produtu ne’ebé dadaun ne’e sira kuda mak hanesan, modo mutin, modo metan, kanko, tomate, bayam, brokoli, brinjela, alfase, ai-manas no aihoris sira seluk tan ne’ebé iha valor ekonomiku.
“Protudu sira ne’e ami kolleta ona ba datoluk. Iha etapa dahuluk ami konsege hetan osan hamutuk kuaze $ 120, maibé iha etapa daruak nian hetan de’it $ 40 resin, tanba akontese problema iha sanyo ne’ebé halo bee menus, entaun produtu barak mak mate no rejultadu produsaun ladun di’ak,” hateten xefi grupu, Victor D.S. da Silva.
Nune’e mós, rejultadu koilleta ba etapa datoluk nian seidauk bele hatene loloos rendimentu hira mak grupu ne’e sei hetan, tanba produtu balun sei ki’ik no seidauk tempu atu fa’an, ezemplu hanesan alfesa no brinjela, inklui modo mutin balun.
Dadaun ne’e membru Haburas Moris Foun estabelese ona kantareiru (beden) hamutuk 20. Husi total kantareiru ne’e, iha kantareiru 7 mak ho medida naruk kuaze metru 20 no luan metru 1, kantareiru 5 mak ho medida naruk kuaze metru 15 no luan metru 1 no restu husi ne’e menus husi metru 10.
Produtu hirak ne’e ema sira husi merkadu mak mai sosa, inklui komunidade sira ne’ebé hela besik iha area ne’ebá. Aliende ne’e, membru sira mós uza ba han (konsumu).
“Osan ne’ebé ami hetan husi fa’an produtu ne’e, ami rai iha khas grupu nian no to’o nia tempu mak sei fahe ba membru sira. Maske nune’e, la taka dalan ba membru sira atu uza osan ne’e bainhira iha nesesidade urjente, maibé obrigasaun ba membru sira tenke taka fila-fali,” dehan tezoreira grupu Haburas Moris Foun, Aquelina Dos Santos.
Inisiu grupu ne’e ejiste hetan ona apoiu fini no material ba atividade agrikola nian husi organizasaun Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI), inklui fó asistensia tekniku no halo akompanamentu husi district officer KSI ne’ebé destakadu iha munisipiu Liquiça.
Apoiu KSI ba Grupu Haburas Moris Foun;
Maioria agrikultór sira iha area rural sei utiliza motódu agrikultura subsisténsia (produs hodi fó han de’it ba familia), tanba ne’e importante tebes ba organizasaun no instituisaun relevante sira ne’ebé hare ba asuntu agrikultura nian, presiza halo esforsu hodi fó apoiu no kapasita membru grupu sira kona ba pratika agrikultura sustentavel, hodi nune’e bele hasa’e produsaun agrikola.
Responde ba preokupasaun ne’e, iha semana hirak liu ba Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) fó apoiu ekipamentu no fini ba grupu ortikultura Haburas Moris Foun iha suku Lauhata. Ekipamentu no fini ne’ebé KSI apoiu ba grupu refere mak hanesan, profil 1100 litru unit 1, mangeira rol 1, espire 2, karau dikur 4, kanuru bo’ot 4, enxada 4, gembor 4, inklui fini modo tipu 7 mak hanesan, brijela, kanko, alfase, aimanas, aidila, brokoli no baria.
Hafoin simu apoiu hirak ne’e, membru sira espresa sentimentu kontenti no kompremitivu atu haluan sira nia area hodi aumenta produsaun sai bo’ot liu tan. “Ami la hare ba valor no kuantidade sasan ne’e bo’ot ka ki’ik, maibé ami sei kuidadu sasan hirak ne’e hodi bele uza ba tempu naruk,” deklara José F. Rodrigues bainhira hala’o diskusaun ho ekipa servisu KSI iha momentu ne’ebá.
Aliende ne’e, Vise Diretur KSI, David Nunes iha ninia intervensaun husu ba membru grupu Haburas Moris Foun atu nafatin unidu no hametin espiritu solidariu, hodi nune’e bele kria relasaun servisu hamutuk ne’ebé di’ak, nune’e bele kontinua halo produsaun iha kuantidade neeb’e bo’ot liu tan.
“Kontenti hare progresu lubuk ida ne’ebé ita bo’ot sira atinje ona, ida ne’e hanesan susesu bo’ot ida ba membru grupu sira hodi aumenta rendimentu familia,” esklarese David Nunes.
Iha biban ne’e, husu mós ba membru grupu Haburas Moris Foun atu uza sasan hirak ne’e ho kuidadu, responsabilidade no utiliza ba servisu grupu nian, tanba apoiu ne’e mai grupu la’os ba individu.
