KDADALAK: Durante tempu naruk hala’o estudu no aprende hamutuk iha Eskola Popular Agroekolojia-Betano (EPAB) no Institute Ekonomia Fulidaidai Slulu-Ermera (IEFS), dadaun ne’e estudante hamutuk na’in 42 hetan ona graduasaun no prontu atu reintrega ka fila hikas ba iha komunidade hodi servisu hamutuk ho to’os na’in sira iha baze, inklui uniaun sira ne’ebé ejiste ona iha munisipiu. Husi estudante na’in 42 ne’ebé gradua ona kompostu husi estudante EPA Betano hamutuk ema na’in 37 no IEFS Ermera hamutuk ema na’in 4.
Estudante sira husi EPA betano no IEFS Ermera prepara atu ba iha serimonia gradusaun nian.
Koordenador eskola, Leonardo Soares iha ninia intervensaun hateten, dadaun ne’e mundu infrenta problema bo’ot rua mak hanesan, problema sosial no krize ambiental. Situasaun ne’e halo numeru kiak as tebes, povu barak moris iha ekonomia ne’ebé fraku, produsaun agrikola seidauk bele hatan ba konsumu nasional, numeru dezempregu kontinua as, investimentu governu nian ba setor produtivu hanesan agrikultura sei minimu, joven barak tenke ba buka servisu iha rai liur tanba ezijensia ekonomia familia.
Iha sorin seluk, ita mós hasoru problema ambiente bo’ot tebes, ne’ebé babain bolu mudansa klimatika. Mudansa klimatika halo ita moris iha situasaun inserteza nia laran, to’os na’in sira susar atu determina tempu lolos hodi kuda batar no kuda hare, udan mai la tuir ninia tempu, akontese bailoron naruk, rai manas aumenta ba bebeik, tanba impaktu husi hahalok ema nian ne’ebé kontinua tesi ai no sunu rai arbiru hodi estraga ailaran tuan sira.
Aliende ne’e, kauza politika husi nasaun ho industria bo’ot ne’ebé kontinua produs suar ka polusaun makas hodi tau planeta ida ne’e iha risku nia laran. Situasaun hirak ne’e ejize ita atu hanoin estilu moris ne’ebé sustentavel, tan ne’e ita tenke buka moris hamutuk ho natureza hanesan uluk ita nia beiala sira hatudu ona mai ita, labele estraga aihoris, labele oho animal ka balada fuik sira, labele soe foer arbiru iha mota no tasi ibun, labele sunu rai hodi produs suar no halo rai sai manas.
Ita mós husu ba nasaun bo’ot no ema riku sira ne’ebé ho industrial bo’ot hodi produs suar ka poluisaun barak tenke hapara ona sira nia aktu ne’ebé estraga planeta ida ne’e.
Tanba ne’e, ita nia edukasaun labele to’o de’it iha forma ema nia koñesimentu no abilidade hodi hetan servisu ba sira nia an, maibé ita nia edukasaun tenke buka forma ema ho joven ne’ebé iha sensibildade umana ne’ebé as, aprende moris hamutuk iha grupu no iha komunidade.
Modelu edukasaun ida ne’e tenke buka oinsá lori fila foinsa’e sira ba komunidade ne’ebé sira pertensia ba, nune’e bele tulun ema ki’ak sira, servisu hamutuk ho komunidade, buka ideintifika problema ne’ebé komunidade sira infrenta, kria planu asaun hamutuk ho komunidade, tanba ho medelu edukasaun ida ne’e mak bele tulun ita nia nasaun la’o ba oin.
Atu lori nasun ne’e ba oin, ita hotu presiza fó prioridade ba joven no labarik sira, fó prioridade ba edukasaun no formasaun ba jerasaun foun sira atu sai kualidade, matenek hodi dezenvolve ita nia nasaun iha futuru.
Ita defende joven sira nu’udar aliserse ba mudansa no mata dalan ba dezenvolvimentu, ne’e duni ita presiza tane as joven sira nia interese ba edukasaun, ita mós fiar metin joven sira mak esperansa ba setor agrikultra nu’udar ai-rin ba ekonomia Timor bainhira mina iha tasi laran maran.
Ita buka atu enkoraja maluk joven sira atu kontinua aprende ba malu, buka atu suporta joven sira liu husi servisu hamutuk nu’udar maun alin, presiza kuda domin no espiritu solidaridade entre foinsa’e sira, tanba ho domin no solidaridade mak bele hametin liu tan ita unidade.
EPA Betano no IEFS Ermera iha ninia metodu no forma rasik hodi fornese edukasaun alternativa ba joven sira no to’os na’in nia oan sira ne’ebé laiha kbiit ekonomikamente hodi asesu ba universidade. Tanba, eskola rua ne’e fiar metin ho prinsipiu ida katak edukasaun tenke hanesan ba ema hotu, la hare ba nia riku ka ki’ak.
Eskola rua ne’e iha prinsipiu ne’ebé hanesan, maibé nia aprosimasaun diferente oituan tuir kontestu lokal. Ezemplu, iha IEFS Ermera aplika modelu aprendizajen longu prazu ne’ebé ho durasaun tempu tinan 3 to’o tinan 4, ninia prosesu aula akontese iha loron Sesta-Sabadu, hafoin ne’e estudante sira halo peskiza iha komunidade depois aprezenta iha izame no seminariu.
Ba EPA Betano modelu aprendizajen kurtu prazu ne’ebé ho durasaun tempu fulan 6 to’o fulan 7, aula hala’o loron-loron no estudante sira konsentra (hela) iha sentru, hafoin ne’e iha fulan rua nia laran sira ba iha baze hodi halo projetu komunitariu depois fila mai hakerek relatoriu no aprezenta iha sira nia izame.
Modelu rua ne’e nu’udar forma ba teste produtividade eskola popular iha Timor-Leste, ami kontinua aprende iha siklu aprendizajen sirkular, aprende, implementa, evalua hodi haklean estudante sira nia esperensia.
Molok atu taka hakarak agradese mós ba ekipa fasilitador sira hanesan KSI, HAK, IEP, MDI, PERMATIL, HDI, APLA, Peace Center-UNTL, Raenal, Komite Esperansa, Movimentu Rosas Mean, IEFS no UAMM, ne’ebé durante ne’e ho voluntariamente kontribui hodi fasilita prosesu aprendizajen ba estudante sira.
Agradese mós ba organizasaun movimentu sira ne’ebé durante ne’e fó apoiu masimu ba ezistensia eskola EPA-Betano no IEFS Ermera mak hanesan, Uniaun Agrikultór Munisipiu Manufahi (UAMM), Uniaun Agrikultór Covalima (UNARCO), Uniaun Agrikultór Bobonaro (UAMB), Uniaun Agrikultór Ermera (UANER), Movimentu Popular Reforma Agraria-Liquiça (MPRAL), kamponeza Ainaro, inklui parseiro aliadu sira mak hanesan Luta ba Futuru (LBF), SHC, Cebabom, Fundasaun Hader-Maliana, HLT- Covalima, TILOFE-Ermera, Foinsa’e Hadomi Natureza-Ermera, KOHAR, Rede Sosiedade Sivil Ermera no seluk-seluk tan.
Ikus liu agradese mós ba apoiu tomak povu França nian liu husi CCFD Terre Solidaire no apoiu traballadór Australia nian liu husi APHEDA hodi realiza inisiativa sira ne’e, hahú husi prosesu aprendijazen to’o prosesu graduasun ida ne’e la’o ho di’ak (**).
