.jpg)
KDADALAK: Pratika rai osan iha grupu la’os ona novidades foun ba sosiedade Timor-Leste. Tanba, inisiu nasaun ne’e hetan independensia, organizasaun, agensia no setor privadu barak hahú introdus atividade rai osan iha grupu, bo’ot liu sira bolu kooperativa.
Atividade ne’e kuaze estabelese ona iha fatin barak, kada grupu ka kooperativa introdus rasik sira nia metodu kona ba rai no impresta osan, maske ikus mai balun la susesu (taka) tanba failla iha jestaun.
Sees husi husi referensia hirak ne’e, agora dadaun Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) servisu hamutuk ho parseiro Oxfam Timor-Leste introdus mós atividade rai osan iha grupu liu husi programa Hakbiit Asaun Koletiva ba Igualidade no Inkluzaun iha Timor-Leste (HAKBIIT) ne’ebé hanaran “Rai Osan ba Mudansa” (ROMANSA).
Objetivu husi programa ne’e, atu hakbiit feto no maluk difisiensia sira iha area rural liu husi aspetu sosial, ekonomia no politika, nune’e bele hetan oportunidade ba servisu, asesu ba rendimentu, asesu ba edukasaun, agrikultura no literasia.
Prinsipiu husi atividade ne’e, hakarak atu rezolve dezigualidade ne’ebé iha abut dezekilibradu jeneru no norma pratika sosial sira, bazeia ba ekolójiku ne’ebé alvu ba mudansa iha nivel individuál, uma kain, komunidade no munisipiu.
Area tarjetu ba KSI hodi implementa programa HAKBIIT mak hanesan munisipiu Covalima, Liquiça, inklui Atauro ne’ebé antes ne’e toma konta husi Empreza Diak.
Iha Munisipiu Liquiça atividade ROMANSA implementa iha Postu Administrativu Maubara, ne’ebé kompostu husi suku tolu (3) mak hanesan, suku Maubaralisa, Vaviquinia no Gugleur. Iha suku Maubaralisa KSI konsege estabelese ona grupu hamutuk lima (5), suku Vaviquinia grupu tolu (3) no suku Gugleur grupu ida (1). Ne’e duni, total grupu ne’ebé KSI estabelese ona hamutuk sia (9).
Grupu hirak ne’e mak hanesan, grupu Moris Foun ho membru hamutuk ema na’in 17, ne’ebé kompostu husi mane 4, feto 13 no defisiensia feto na’in 2, inklui defisensia mane 1, grupu Moris Kiak ho membru hamutuk 11, kompostu husi mane 3, feto 8 no defisiensia feto 2, mane 1, grupu Hametin ho membru hamutuk 17, kompostu husi mane 4, feto 13 no defisiensia feto nain 3, grupu Hadia Moris ho membru hamutuk 13, kompostu husi mane 2, feto 11 no defisiensia feto 1, grupu Hakiak Osan ho membru hamutuk 17, mane 3, feto 14 no defisiensia feto 1, mane 1, grupu Fini Maubara ho membru hamutuk 10 feto hotu, grupu Esperansa ho membru hamutuk 14 feto hotu, defisiensia nain 2, grupu Hakmaan ho membru hamutuk 12 feto hotu no ikus liu grupu Haburas Familia ho membru hamutuk 22 feto hotu no iha defisensia nain 5.
Entre grupu hirak ne’e, grupu Moris Kiak tama ona iha siklu dahaat, grupu Moris Foun no Hadia Moris tama ona iha siklu datoluk, grupu Hametin no Hakiak Osan tama ona siklu daruak, restu husi ne’e foin tama iha siklu dahuluk.
Iha prosesu rai osan metodu ne’ebé uza maka iha kada semana membru sira tenke rai osan tuir ida-idak nia mehi, ne’e duni osan ne’ebé membru sira rai iha kada semana bo’ot liu mak $ 50 no ki’ik liu $1.
Entre grupu sia (9), grupu Hametin iha siklu ida nia laran (tinan 1) konsege rai osan to’o $ 4558 resin, ida ne’e la inklui osan funan no osan sosial. Aliende ne’e, grupu Hakiak Osan iha siklu ida nia laran (fulan 6) konsege rai osan to’o $ 3441,25 cent.
Rejultadu ne’ebé membru sira hetan husi atividade rai osan ne’e, membru balun konsege sosa armari, sana tein tua, sanyo, paralon, hadia haris fatin, hadia uma, selu oan nia eskola, sosa animal hodi hakiak, sosa redi halo lutu no sosa kalen.
Prosesu Harii Grupu
Field staff ba programa HAKBIIT iha munisipiu Liquiça, Dircia Sanches informa, bazeia ba matan dalan ROMANSA nian, molok to’o iha prosesu estabelesimentu grupu, iha etapa dahuluk presiza hala’o uluk sosializasaun ba autoridade lokal, Xefi Suku, Xefi Aldeia, Delegadu no Delagada sira.
Hafoin ida ne’e, kontinua halo promosaun ba komunidade sira hodi introdus objetivu husi atividade ROMANSA. Bainhira komunidade sira aseita ho programa ida ne’e no iha ona ema na’in 10 ba leten mak prense lista promosaun, hafoin maka ekipa tun ba iha terenu hodi fasilita formasaun.
Iha formasaun ne’e ko’alia liu kona ba prosesu forma estrutura grupu, dezenvolve regras internal tuir mata dalan ROMANSA, pratika prense formatu rekorda osan, formatu lista prezensa, osan multa no osan rai, lista formatu impresta osan, formatu balansu osan kontadu, formatu pratika halo kontajen tuir formula ROMANSA nian.
Aliende rai osan, iha mós atividade adisional ne’ebé sira hanaran ROMANSA+, ne’ebé orienta membru grupu sira hodi hala’o atividade hortikultura, nune’e bele hetan osan hodi rai iha kada semana.
Iha atividade ne’e KSI apoiu mós fini modo, gembor, enxada, karau dikur, aisuak, kanuru sura rai no mangeira ba membru grupu sira.
Atividade seluk fali maka hala’o sosializasaun kona ba inkluizaun ema ho defisensia ba membru grupu no nia familia sira, hodi nune’e bele identifika membru grupu sira ne’e iha ema nain hira maka kategoria ema ho defisiensia.
Dircia haktuir, maioria membru grupu sira sente kontenti ho atividade ROMANSA, tanba bele ajuda sira oinsá atu halo jestaun ne’ebé di’ak ba utilizasaun osan, hasa’e rendimentu familia, fahe servisu iha uma laran, inklui hasa’e koñesimentu feto maluk sira hodi lidera grupu.
Atividade ne’e konsege atrai ema barak hakarak kria grupu hodi rai osan, tanba regras ne’e sira rasik maka kria, osan ne’ebé sira rai tuir ida-idak nia kbit no osan impresta ho funan ki’ik. (**)
