KDADALAK: Kuaze dekadu rua resin problema agrikultura iha Timor-Leste seidauk hetan solusaun, iha fatin balun agrikultór sira kontinua halerik tanba menus produsaun, irigasaun la funsiona ho di’ak, susar atu asesu ba rekursu estadu nian hanesan trator no kombustivel, inklui enfrenta problema merkadu.
Situasaun hirak ne’e akontese dala ruma mós impaktu husi ukun na’in sira nia desizaun politika ne’ebé ladun fó prioridade ba setor agrikultura. Ne’e duni, tempu to’o ona ba agrikultór sira atu organiza an no hamutuk iha uniaun sira, nune’e bele halo mudansa ba sira nia moris.
Iha konteksu Timor-Leste, uniaun toos nain sira iha papel importante ba dezenvolvimentu setor agrikultura no fortalesimentu komunidade sira, hametin sobarania ai-han no hasa’e krezimentu ekonomia nasionál. Liu husi uniaun bele halibur agrikultór sira atu servisu hamutuk hodi hasa’e produsaun iha rai laran, agrikultór sira bele hetan treinamentu no asesu ba teknolojia foun hodi aumenta sira nia produtividade no implementa pratika agríkultura sustentável.
Aliende ne’e, uniaun mós bele representa agrikultór sira nia interese hodi hala’o advokasia ba desizaun governu no politika na’in sira ne’ebé la favorável ba agrikultór sira nia moris. Nune’e mós, hamutuk iha uniaun agrikultór sira bele hetan asesu ba finansas no krediitu ne'ebé bele ajuda sira atu investe iha sira nia toos no aumenta sira nia rendimentu.
Molok atu ensera atividade Kongresu Dahuluk Uniaun Agrikultura Munisipiu Viqueque (UAMV), Administrador Postu Administrativu (APA) Viqueque, Leopoldo da Costa Alves, agradese ba kongresista sira ne’ebé durante loron tolu (3) nia laran husik familia no atividade privadu mai hamutuk iha fatin ne’e hodi diskute no deklara hari uniaun ba interese ema barak nian, tanba hakarak halo mudansa ba setor agrikultura.
“Ba povu Viqueque ninia di’ak ita presiza hamutuk, hanesan Prezidente Autoridade Munisipiu (PAM) ko’alia ona katak, odamatan PAM nakloke ba agrikultór sira, maibé iha prosesu ne’e ita presiza komunikasaun ne’ebé di’ak, presiza data real iha baze no nesesidade hirak ne’e tenke ba duni toos no natar nain sira, labele iha ema ida mak sai fali patraun tanba hahalok hirak ne’e mak uluk ita nia aman sira kontra,” alerta APA Viqueque iha ninia intervensaun.
Dadaun ne’e Prezidente Autoridade Munisipiu fó ona orden ba Administrador Postu sira oinsá atu jere hela trator no hand trator hodi tulun grupu agrikultór sira iha baze hodi hasa’e produsaun. Maibé, ninia save maka tenke badinas, prontu tama tahu laran, prontu habai an iha loron manas, prontu sai atan iha ita nia rai rasik.
Bainhira ita lakohi atu tane liman bebeik, ita hotu tenke esforsu no servisu makas, tanba governu prepara ona material atu fasilita, inklui NGO sira mós ajuda ona grupu balun.
“Iha Postu Viqueque agora dadauk ita apoiu ona grupu balun, maibé ekstensionista sira sei ulun moras oituan, ne’e duni ita koko tun direita ba iha grupu sira hodi foti naran, tanba ita lakohi ko’alia ho ibun mamuk, maibé tenke hatudu asaun real iha baze, tan ne’e agradese ba grupu 36 ne’ebé prezensa iha kongresu ne’e.”
Estrutura Uniaun Agrikultura Munisipiu Viqueque (UAMV) ba periodu 2025-2030 kompostu husi Prezidente, Francisco Fernandes, Vise Prezidente, Selestino Rangel Pinto no Sekertariu Jeral, Carlota Rangel.
Membru Konsellu Fiskal hamutuk ema na’in lima (5) ne’ebé reprezenta husi Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) ema na’in ida (1), Institutu Edukasaun Popular (IEP) ema na’in ida (1), Fundasaun KHC ema na’in ida (1), reprezentante KNRA ema na’in ida (1) no reprezentante feto agrikultór ema na’in ida (1).
Aliende diskute no halo aprovasaun ba rejimentu no estatutu, kongresista sira diskute no aprova mós programa liña jeral uniaun nian ba tinan lima (5). Programa liña jeral hirak ne’e mak hanesan, Edukasaun Politika no Formasaun Teknika, Agroekolojia no Jestaun Ambiental, Dezenvolvimentu Ekonomia Popular nomós Advokasia Popular.
Pontu haat (4) importante iha ajenda politika UAMV nian mak hanesan, Edukasaun Popular; objetivu ida ne’e atu promove edukasaun alternativa ne’ebe fo espasu ba kamponeza sira aprende ba malun hodi hari’i sosiedade ida solidariu, reziliente no solidariu. Joven kamponeza sira mak sei sai sentru ba edukasaun ida ho karakter emansipatoriu.
Soberania Aihan; objetivu ida ne’e atu defene direitu povu nian ba aihan ne’ebe saudavel no kulturalmente apropriadu liu husi produsaun ne’ebe sosialmente justu, ekolojikamente sustentavel no hametin direitu koletivu povu nian ba define rasik sira nia politika, estratejia no sistema produsaun aihan, distribuisaun no konsumu – Deklarasaun Nyeleni 2007
Agroecolojia; atu garante sistema agrikultura sustentavel ne’ebe serbisu bazeia ba natureza. Ecolojia ne’e estudu ida kona-ba relasaun entre ema, aihoris, balada sira no sira nia ambiente ne’ebe haleu – hametin balansu entre komponente hirak ne’e. Agroecolojia nudar aplikasaun husi konseitu ekolojia no prinsipiu sira iha sistema agrikultura.
Ekonomia Solidaria; Ekonomia solidária konstitui alternativa ba organiza relasaun sosial, valoriza prinsipiu umanidade, respeitu ba ema nia serbisu, promove justisa sosial, solidariedade no énfaze iha sustenabilidade planeta nian. Ekonomia solidaria propõen dezénvolvimentu ida ne’ebé sosialmente justu no refleta satisfasaun rasional ba nesesidade kada sidadaun nian no interese interjerasional.
Xave ba susesu uniaun tenke iha unidade no transparansia, tanba agrikultór Viqueque ne’e ita nian, ita mak sai nain, ita mak implementador no ita mak sei ko’alia katak la hamlaha ona kona ba aihan.
