Introdusaun
Molok atu hahú artigu ida ne’e, hakarak fó hanoin ba ita hotu istoria (salomon) nian kona ba raja yang bijaksana no petani yang bijaksana, tanba bainhira maromak husu ba nia, “ita bo’ot hili riku soin ka eskola, maibé nia hatan ha’u hili eskola.” Asaun ne’e atu dehan katak, to’os na’in bele kaer katana no ai-suak mais presiza kaer mós lapijera, hodi nune’e ema seluk labele ukun nafatin ita nia kakutak no la fasil atu ema halo esplorasaun ba kamponezes sira.
Husi istoria iha leten jeralmente fó hanoin mai ita katak, edukasaun ne'e importante tebes ba ema, tanba liu husi edukasaun mak ema ida bele aprende husi buat ne’ebé la hatene atu hatene. Aliende ne’e, edukasaun nu’udar pilar importante hodi hatur valor demokrasia iha prosesu dezenvolvimentu nasaun, tan ne’e presiza inkorpora mós luta movimentu nian ho edukasaun.
Bainhira ema ka grupu nia embrio moris husi esperiénsia estudu ka prosesu ne'ebé di'ak formalmente liu husi estuda (eskola formál). Maibé, buat seluk tan iha prosesu edukasaun ne'e mak edukasaun alternativa, alias aprende husi esperiensia no matenek lokal ne’ebé ezistente iha komunidade.
Edukasaun alternativa fó fatin ba sosiedade atu aprende no la iha ligasaun ho koñesimentu iha akadémiku ne'ebé lineár. Edukasaun alternativa mós fornese maneira diferente ho edukasaun formál. Tanba, edukasaun alternativa haree koñesimentu lokál hanesan asuntu ida-ne'ebé hetan ona peskiza ho responsabilidade akadémiku ho evidénsia oioin kona-ba peskiza.
Edukasaun alternativa la'ós ona buat foun. Tanba, hanesan buat ne’ebé Paulo Freire, deskreve iha ninia livru "Education of the Oppressed" hatudu ona husi organizasaun agrikultór no nivel sosiedade oioin iha Brazil. Mesmu, iha prosesu balun ne’ebé la’o la hanesan, maibé atu dehan katak, edukasaun ho baze komunidade mak konseitu edukasaun ne’ebé halo komunidade hanesan sentru aprendizajen. (Arman Seli, 2019)
Edukasaun alternativa la iha ligasaun ho eskola formal, maibé bele influénsia prosesu aprendizajen iha eskola formal. Tanba, modelu edukasaun ne'e atu haburas ema seluk nia interese, prosesu aprendizajen mós la rigor, bele hala’o diskusaun iha fatin nakloke, ema hotu bele ko'alia no halo diskusaun hamutuk, komunidade ida sei bele sai edukador ba komunidade sira seluk.
Situasaun Edukasaun iha Timor-Leste
Hafoin Timor Leste restaura ninia independensia iha 20 Maiu 2002, to’o ohin loron, setor edukasaun kontinua sai atensaun bo’ot ba povu, tanba sistema edukasaun ne’ebé governu hatur iha ninia politika seidauk hatudu mudansa signifikativu ruma, eseptu atu hetan kualidade. Tanba, sistema edukasaun ne’ebé ejiste ohin loron hanesan forma edukasaun ida ne’ebé kria hodi produs ema sai individualistiku maioria iha sosiedade, maibé la hatene kona ba ninia konteúdu no mudansa saida mak akontese iha ninia moris.
La’os de’it ida ne’e, kestaun infraestrutura bazika iha setor edukasaun kontinua sai preokupasaun ba sosiedade hodi diskute, tanba faktus hatudu eskola publiku sira ne’ebé ejiste iha Timor-Leste, liu-liu iha area rural barak mak nia kondisaun la atrativu atu hala’o prosesu aprendizajem ho efetivu. Aliende ne’e, tuir estudu ne’ebé Monash University halo iha tinan hirak ba kotuk deskobre katak, akontese desigualdade aas tebes iha konsentrasaun fasilidade, inklui kualidade ensinu entre kapitál Dili no iha munisípiu sira (Rui A. Gomes, 2020, p. 8).
Observa husi situasaun hirak ne’e nota katak, politika estadu ne’ebé haktuir iha Konstituisaun Republuka Demoktatika Timor-Leste (K-RDTL) artigu 59, alinea dahuluk hateten, “Estadu rekoñese no garante sidadaun hotu nia direitu ba edukasaun no kultura, nune’e mos hari’i sistema ensinu baziku universal, obrigatoriu no bainhira bele saugati tuir lei haruka” la hatudu iha pratika, tanba sistema edukasaun ne’ebé agora dadaun la’o iha Timor-Leste hamosu irregularidade no injustisa bo’ot, ema riku no klase mediu maka bele asesu ba edukasaun ho meius kualidade, maibé klase ki’ik-traballador no kamponeza sira labele asesu edukasaun ida ho meius kualidade, igual no gratuita. (Malikay, 2022).
Durante viajen nasaun ida ne’e nian akontese governasaun ne’ebé troka malu (inklui Ministru Edukasaun), no agora tinan 22 ona, maibé Timor-Leste nia mehi hodi hatur edukasaun nu’udar pilar importante atu garante rekursu umanu ne’ebé kualifikadu seidauk hatudu rejultadu susesu ne’ebé signifikante. Tanba, dadus sira kona ba kualidade edukasaun konfirma katak, povu Timor-Leste sei enfrenta risku oioin kona ba ki’ak, nune’e mós numeru ki’ak iha tendénsia aumenta tanba rendimentu per kapital tun ba beibeik.
Hanesan haktuir husi Rui A. Gomes, Ph.D, bainhira hala’o aprezentasaun iha Institute of Business, (2020) katak, “kresimentu ekonomia ida ne’ebé ki’ik, fraku no volátil nu’udar konsekuénsia husi kualidade edukasaun, ema-sira tama iha merkadu servisu ne’ebé ninia produtividade kiik tebes no ikus mai halo akumulasaun koñesimentu, skills no aptidaun traballadór-sira nian mós la’o neneik liu. Produtividade ita-nia mão de obra ki’ik kondisiona saláriu real no ikus mai afeta bem-estar sosial.”
Observa husi situasaun sira ne’e hatudu katak, kultura kapitalista hahú domina ona sistema edukasaun, hahalok aat kapitalizmu nian iha tendénsia atu ko'alia de'it kona-ba osan no sasán. Edukasaun sei kontrola husi ema osan na’in sira, ema riku mak sai grupu elite iha mundu edukasaun, entertantu ema ki’ak sira mak grupu marjinalizadu ne’ebé sai hanesan penonton. Asaun ne’e iha tendénsia atu hanorin hahalok hanesan hedonizmu, materializmu no pragmatizmu.
Serarke Edukasaun Alternativa Importante ba Sosiedade TL?
Bainhira ita observa didi’ak modelu edukasaun ne’ebé agora dadaun la’o iha Timor-Leste, la dook husi buat ne’ebé Paulo Freire haktuir iha ninia livru Pedagogia do Oprimido, ne’ebé iha eskola ema haree manorin na’in (profesór) sira nu’udar ema ne’ebé hatene buat hotu no estudante nia knaar atu rona, kopia, dekor no repete de’it buat ne’ebé manorin sira hato’o. Sistema ne’e hanesan ‘modelu banku’, tanba konsidera estudante sira hanesan kaixa mamuk ne’ebé manorin na’in tenke enxe to’o nakonu. Modelu ne’e serve atu mantén orden atuál, hodi impoin valór no kultura husi sosiedade nia klase dominante atu pasifika, kontrola no domina ema seluk.
Tanba ne’e, hanoin katak edukasaun ho baze komunidade (edukasaun alternativa) nu’udar meus ida ne'ebé dezeña iha maneira diferente hodi hatan ba konseitu hejemonia ne’ebé konsidera edukasaun atu produs de’it ema nia kapasidade no hamosu idelojia atu defende klase dominante ida iha sosiedade.
Edukasaun ho baze komunidade mak konseitu edukasaun ida-ne'ebé konsidera komunidade lokál ((local community) hanesan sentru aprendizajen. Modelu edukasaun ida-ne'e nu’udar esforsu ida atu fó kbiit ba povu klase ki’ik sira oinsá bele liberta sira nia aan. Modelu edukasaun ida ne'e sei akontese naturalmente no iha ninia prinsipiu sira hanesan libertasaun, rekonsiliasaun no partisipativu. Kurikulu ne’ebé uza bazeia ba nesesidade sosiedade nian.
Aliende ne’e, Michael W. Galbraith (1995:3-4) haktuir, edukasaun ho baze komunidade mai ho prinsipiu hirak ne’ebé importanre mak hanesan, ema hotu iha direitu no responsabilidade atu involve iha prosesu foti desizaun, identifika rekursu ne’ebé iha hodi responde ba interese sosiedade nian, lider lokal sira presiza hetan formasaun oin-oin, nune’e bele aumenta sira nia koñesimentu, utiliza rekursu tomak hanesan rekursu umanu, finanseiru hodi fó atendimentu ba servisu komunitariu, evita diferensia iha sosiedade bazeia ba idade, rendimentu, tipu seksuál, rasa, etniku, relijiaun ka situasaun ne'ebé impede dezenvolvimentu sosiedade tomak. Ida ne'e signifika katak, sosiedade tenke hala'o sira-nia knaar ativu iha dezenvolvimentu, planeamentu no implementasaun programa servisu no atividade sosiedade nian, nune’e mós fornese estudu formál no informál ba sosiedade sira hotu, tanba sira formadu ona atu serve sosiedade.
Husi situasaun no kondisaun hirak ne’e konsidera katak, edukasaun ho baze komunidade (adukasaun alternativa) importante tebes ba sosiedade Timor-Leste, tanba nu’udar meius hodi serbisu hamutuk ho komunidade ba hala’o dezenvolvimentu hahú husi baze.
Inisiu Timor-Leste restaura ninia Independensia to’o ohin loron, organizasaun barak promove hela modelu edukasaun alternativa, inklui Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) liu husi ninia programa transformasaun sosial no advokasia partisipativu.
Metodu ne’ebé KSI uza hodi servisu hamutuk ho komunidade adopta referensia oi-oin mak hanesan, Action Research/Key Persons Approach, Konsientizasaun (Paulo Freire), Filozofia Lao Tsu husi China, Participatory Rural Apprasail (Robert Chambers) no seluk tan, haktuir husi (Silva A. B., p. 1).
Nu’udar organizaun movimentu progresivu ho natureza ukun rasik an, iha tinan naruk nia laran KSI hamutuk ho komunidade sira hasoru obstaklu barak, maibé konsege hamosu ideas inovativu foun sira ne’ebé konsidera nu’udar meius ba hakbit komunidade rural, tanba KSI ejiste hodi luta ba moris di’ak povu kamponeza sira, nune’e bele halakon dependensia no hakat ba ukun rasik a’an loloos iha aspeitu hotu.
KSI iha Prosesu Harii Eskola Alternativa Sira
Hanesan instituisaun ida ne’ebé promove mós kultura aprende nian, Kdalalak Sulimutuk Institute (KSI) nia involvimentu iha servisu hamutuk ho komunidade rural dezenvolve mós edukasaun alternativa nu’udar meus atu produs ativizmu no lideransa alternativu sira ne’ebé hamrik ho konsiensia kritiku iha sosiedade, hari’i baze komunidade ne’ebé konsiente ba korente opresaun sira, hala’o asaun hasoru injustisa sosial, hari’i uniaun no forsa politika sira iha baze, nune’e bele hakbiit koñesimentu komunidade rural oinsá atu liberta sira nia an. (Barbara, 2022, p. 6) modelu edukasaun alternativa liu husi hala’o pedagojia kritika iha baze.
Modelu edukasaun alternativa ne’ebé KSI estabelese ona ida maka hanaran Institutu Ekonomia Fulidaidai-Slulu (IEFS). Eskola ne’e harii iha tinan 2014 no lokaliza iha Gleno-Munisipiu Ermera. Eskola ne’e prioridade ba membru Uniuan Agrikultór Ermera (UNAER) husi baze 28, kurikulu ka materia ne’ebé hanorin iha IEFS dezenvolve bazeia ba esperensia pratika no luta kamponezes nian, ne’ebé ho prespetiva nu’udar kriasaun ba autonomia no sujeitu ba kontra-hejemonia. Sita husi (Urban, 2022, p. 83).
Objetivu harii eskola ne’e atu hakbi’it dirijentes uniaun sira no membru to’os na’in sira hodi kontribui ativa ba mudansa iha baze sira ne’ebé sai nu’udar baze uniaun nian. Tanba, eskola ne’e opta filozofia “lori rekursu fila ba baze”. Signifika, bainhira estudante sira aprende iha eskola IEFS, sira sei fila ba baze, hela iha baze hodi uza matenek ne’ebe sira hetan atu transforma sai asaun konkreta iha baze, nune’e bele kontribui ba mudansa iha komunidade.
Inisiu estabelese IEFS ba periodu dahuluk nian, estudante hamutuk ema na’in 20 maka aprende iha eskola refere, maibé durante prosesu ne’e la’o to’o dalan klaran estudante balun deside sai ho razaun distansia, balun fali preokupa ho estatutu eskola nian, tanba hanoin katak eskola ne’e hanesan eskola formal no la intede natureza husi eskola popular. Ne’e duni, ikus mai hela de’it estudante na’in 4 maka konsege finaliza sira nia estudu no gradua iha tinan 2022.
Maske enfrenta hela dezafiu no lakunas barak, maibé IEFS iha korajen no aprende husi dezafiu hirak ne’e nu’udar referensia hodi kontinua la’o ba oin. Tanba ne’e, ba periodu daruak nian, IEFS loke tan prosesu simu estudante foun hamutuk ema na’in 15, maibé husi numeru ne’e estudante na’in 8 maka agrora dadaun hakerek ona sira nia relatoriu sientifiku.
Hare ba esperiénsia IEFS nian, KSI ho nia aliadu sira inspira tebes hakarak espanda tan modelu edukasaun popular ba kamponeza no to’os na’in sira iha parte kosta súl. Tan ne’e, KSI serbisu hamutuk ho Komite TAPSA hamosu planu hodi inisia “eskola agroekolojia”, nune’e bele hakbi’it kamponeza sira oinsá atu utiliza rekursu natureza ne’ebé eziste ho meius sustentavel ba produsaun aihan no produsaun agrikola tuir nesesidade kamponeza nian nomós prezerva elementu ekologia.
Nu’udar esforsu atu realiza planu ida ne’e, KSI hamutuk ho Uniaun Agrikultores munisipiu sira (Ermera, Manufahi, Covalima, Bobonaro no Liquiça), inklui grupu agrikultór sira iha munisipiu (Viqueuqe, Aileu no Ainaro), Institutu Edukasaun Popular-IEP no parseru TAPSA (HAK, Permatil, MDI) inisia formasaun agroekolojia ba joven kamponeza sira iha Timor-Leste liu husi harii Eskola Popular Agroekolojia-Betano (EPA).
Prosesu Harii EPA
Eskola Popular Agroekolojia ho naran badak (EPA), nu’udar eskola alternativa ida ne’ebé harii husi Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI) ho nia aliadu sira iha loron 6 Maiu 2024. Objetivu husi eskola ne’e, atu eleva kapasidade joven kamponeza sira hodi bele kontribui ba promove ideas no pratikas agroekolojia nian iha komunidade, ne’ebé mai ho vizaun ida katak, “Hari’i futuru sosiedade agrikula ida prosperu, harmonia ho natureza, komunidade reziliente, solidariu no sustentavel”.
Prosesu harii Eskola Popular Agroekolojia Betano la’os fasil, tanba intermus preparasaun KSI uza ninia rekursu tomak hodi kria kondisaun iha parte hotu-hotu, hahú husi konstrusaun fatin (aula), dormitoriu ba estudante sira hodi hela, prepara fasilidade hanesan kadeira no meja, identifika rekursu umanu (fasilitador) ne’ebé atu hanorin, dezenvolve kurikulu, inklui prepara material baziku sira ne’ebé uza durante prosesu aprendizajen.
Iha prosesu preparasaun rekursu umanu, fasilitador sira ne’ebé atu hanorin obrigatoriamente tenke tuir formasaun pedagojia kritika, hodi nune’e bele apar prosesu no metodu sira ne’ebé sei uza iha Eskola Agroekolojia Popular. Hafoin ida ne’e, fasilitador ida-idak sei prepara nia materia bazeia ba unidade ne’ebé termina ona.
Metodu ne’ebé uza iha eskola ne’e, aliende aprende teoria estudante sira hala’o mós pratika ba materia hirak ne’ebé fasilitador sira prepara ona. Eskola ne’e ho durasaun tempu fulan 6, ne’ebé iha fulan 4 nia laran estudante sira hetan material iha aula no fulan 2 hala’o pratika iha kampu.
Kurikulu ka material ne’ebé uza hodi hanorin iha unidades 8 ho ninia sesaun hamutuk 48. Husi unidade 8 ne’e mak hanesan, (Introdusaun Agroecolojia) ho nia sesaun sira mak hanesan, Filosofia no Konseitu Agroekolojia, Agro-ecosistema no Biodiversidade, Agrikultura, Sosiedade & Agroekolojia, Kuñesimentu Organika Kamponezes, Politika Revolusaun Verde nia Efeitu ba Sistema Aihan no Agrikultura, Partisipasaun Komunitariu ba Dezenvolvimentu Agroekolojia no Projetu Komunitaria.
(Agrikultura Sustentavel) ho nia sesaun sira mak hanesan, Introdusaun no Konseitu agrikultura Integradu, Agrofloresta no agrikultura foho-lolon, Agro-pekuaria, Agrikultura Ekolojiku no Organika, Viveiru Komunitaria, Jestaun Peste Integradu-JPI, Revizaun ba pratika agrikultura ezistente (agrikultura tradisional vs agrikultura toxico), Estudu vizita agrikultura sustentavel, Projetu Komunitariu
(Soberania Aihan) ho nia sesaun sira mak hanesan, Introdusaun no filozofia soberania aihan no seguransa aihan, Soberania Aihan iha Timor-Leste, Aihan Kimiku vs Aihan Organiku, Pratika prosesamentu aihan lokal, Fini Hibrido (GMO) vs Fini Lokal (Kriasaun Banco Fini), Krize aihan no kapitalismu global no Dezigualdade Aihan entre Nasaun Sul no Norte
(Reforma Agraria) ho nia sesaun sira mak hanesan, Introdusaun no Filozofia Reforma Agraria, Revizita Reforma Agraria Mundial, Esperiénsia Reforma Agraria iha Timor-Leste, Konseitu Titularidade Bens Imovel & Espropriasaun Utilidade Publiku (Rai Privadu, Rai Estadu & Lisan), Pedagozia da Terra (Pedagozia Rai), Emansipasaun Feto & Direitu Feto sai Nain ba Rai nomós Estudu Kazu Reforma Agraria iha Ermera & Covalima.
(Movimentu Sosial) ho nia sesaun sira mak hanesan, Konseitu no Teoria Movimentu Sosial, Estrutura Klase Sosial iha Baze no Modu Produsaun Asiatico,Movimentu Sosial Maubere (OPMT, OPJT, OPTT nst) & Solidariedade Internasional, Direitu Kamponezes, Metodu Traballu Baze & Konstrui Organizasaun Popular, Media Popular (Citizen Journalism), Projetu Komunitaria.
(Ekonomia Solidaria) ho nia sesaun mak hanesan, Introdusaun no Konseitu Ekonomia Solidaria-ES, Introdusaun Ekonomia Slulu/ Fulidaidai/ Hakawak, Krize Ekonomia Kapitalismu Global - Implikasaun ba Timor-Leste, Konseitu no Prinsipiu Jerais Kooperativa, Jestaun Kooperativa no Estudu vizita ba kooperativa Produsaun.
(Investigasaun Sosial Partisipatoriu) ho nia sesaun sira mak hanesan, Introdusaun kona-ba konseitu no valores investigasaun sosial partisipatoriu, Metodu kolesaun dadus - investigasaun sosial partisipatoriu, Metodu analiza dadus, Utilizasaun rezultadu peskiza ba dezenvolvimentu komunitaria no Pratika Investigasaun Sosial Partisipatoriu.
(Introdusaun Inglesh Baziku), iha sesaun ne’e estudante sira aprende termu hirak ne’ebé iha relasaun ho egroekolojia, ambiente, agrikultura no atividade sosial seluk, inklui esperensia sira kona-ba luta movimentu sosial nian.
Fasilitador sira ne’ebé hanorin iha eskola ne’e mai husi membru organizasaun parseiru sira ne’ebé kompostu husi, Kdadalak Sulimutuk Institute (KSI), Mata Dalan Institute (MDI), Institute Eduaksaun Popular (IEP), Asosiasaun HAK, PARMATIL, Luta Ba Futuru (LBF), APLA, CEFOBOM, SHC, inklui membru husi organizasaun movimentu Rosas Mean, RAENAL, Komite Esperansa, Peace Center-UNTL no Uniaun Agrikultór Munisipiu Manufahi (UAMM).
Estudante sira ne’ebé aprende iha Eskola Popular Ageoekolojia Betano mai husi Uniaun Agrikultór Munisipiu Bobonaro (UAMB) hamutuk ema na’in 10, Uniaun Agrikultór Covalima (UNARCO) ema na’in 7, Uniaun Agrikultór Munisipiu Manufahi (UAMM) ema na’in 10, Momovimentu Popular Reforma Agraria-Liquiça (MPRAL) ema na’in 5, Uniaun Agrikultór Ermera (UNAER) ema na’in 1, inklui grupu agrikultór husi Munisipiu Ainaro ema na’in 5 no grupu agrikultór Munisipiu Viqueque ema na’in 2.
Nune’e, prosesu aprendizejan ba periodu dahuluk nian rejista estudante hamutuk ema na’in 40, ne’ebé kompostu husi feto na’in 24 no mane na’in 16. Husi numeru ne’e agora dadaun estudante na’in 37 maka hala’o hela pratika iha kampu durante fulan rua.
Durante pratika iha kampu estudante servisu hamutuk ho grupu to’os na’in no membru uniaun sira hodi hala’o atividade kria terrasu, estabelese vivierus komunitaria, konserva rai no bee, dezenvolve agrikultura integradu ho modelu agroekolojiku, produs adubu organiku, introdus prosesamentu aihan lokal ba membru grupu ho komunidade, akompaña atividade Rai Osan ba Mudansa (Romansa), inklui atividade hirak seluk ne’ebé iha relasaun ba proteje ekolojia, ambiente, sosiu no kultura.
Hirak ne’e hotu, konsidera hanesan projetu komunitariu ne’ebé estudante sira mak organiza direita ho komunidade sira iha ida-idak nia baze. Ne’e duni, bainhira remata atividade pratika iha kampu, estudante hirak ne’e sei hakerek sira nia relatoriu sientifiku hodi halo aprezentasaun hafoin bele hetan graduasaun.
Nota Ikus
Eskola ho baze komunidade maka refleta konseitu edukasaun alternativa, medolu edukasaun ne’e atu hatan ba sistema edukasaun ne’ebé la kondis ho realidade sosio-kultural no sosio-ekonomiku iha sosiedade. Edukasaun atuál baze antroposentrismu konsidera ema mak sentru ba buat hotu, ladún fo énfaze ba ezistensia ekolojia nu’udar parte integrante iha vida umana. Edukasaun ne’e kria egoismu umanu nian hakarak domina natureza liu husi esplorasaun sem-limite ba rekursu natural ba hakonu deit nesesidade prezente, ignora totalmente sustentabilidade planeta no prosperiedade jerasaun futuru nian. Nune’e, edukasaun popular iha baze mak nesesita iha situasaun ohin loron tanba forte iha ideias revolusionariu hodi luta ba libertasaun povu, emansipasaun feto, solidariedade interjerasional, prezervasaun ekolojia no asegura sustentabilidade planeta.
Refensia
Arman Seli (2 Marsu 2019) Pendidikan Alternatif sebagai Alat Pembebasan
Rui A. Gomes, Ph.D. (04 Marsu 2020) Edukasaun Iha Timor-Leste.
Malikay (26 Agosto 2022) Dezenvolve Edukasaun Alternativa ho Kamponezes Rural
Barbara. (2022, Maiu 10). Pedagojia Kritika, p. 6.
Silva, A. B. (2012). Pedagojia Ukun Rasik A'an. Dili: Kdadalak Sulimutuk Institute.
Soares, F. L (2024) Mata dalan ba Dezenvilve Edukasaun Poular Ageoekolojia.
